Bir koşullu mali yükümlülük olarak Kur Korumalı Mevduat uygulaması ve Türkiye ekonomisi üzerine etkileri

Abstract

Bir koşullu mali yükümlülük olarak Kur Korumalı Mevduat uygulaması ve Türkiye ekonomisi üzerine etkileri Bu çalışmanın amacı, Kur Korumalı Mevduat (KKM) uygulamasının Türkiye ekonomisine etkilerini, kamu maliyesi açısından incelemektir. Literatürde KKM’nin doğrudan ve dolaylı maliyetinin hesaplanması üzerine yapılmış bir çalışma bulunmamaktadır. Araştırma, 21 Aralık 2021 tarihinde yürürlüğe giren KKM sisteminin doğrudan ve dolaylı maliyetlerini hesaplamayı hedeflemiş ve literatürde eksik olan bu alana katkı sunmuştur. Çalışmada kullanılan yöntemler, nicel ve nitel analizlerin bir arada yürütülmesine dayanmaktadır. Resmî istatistikler, mevzuat incelemeleri, grafiksel yorumlamalar ve karşılaştırmalı literatür analizi aracılığıyla KKM’nin mali boyutu çok yönlü biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, KKM kısa vadede döviz kurundaki ani dalgalanmaları kontrol altına alarak piyasadaki paniği azaltmış; fakat uzun vadede para arzını genişletmiş, enflasyonist baskıları artırmış ve kamu maliyesi üzerinde ağır bir yük oluşturmuştur. Bu süreçte KKM kaynaklı zararlar nedeniyle TCMB’den Hazine’ye kâr transferi yapılamamış dolayısıyla bütçe açığı ve kamu kesimi borçlanma gereği önemli ölçüde artmıştır. Ayrıca uygulama, yüksek gelirli tasarruf sahiplerine kamu kaynakları üzerinden dolaylı destek sağlayarak, gelir dağılımında bozulmaya ve Gini katsayısının yükselmesine yol açmıştır. KKM ödemeleriyle birlikte bütçe açığının milli gelire oranı 2021’de %2,78’den 2024’te %4,85’e yükselmiş, para arzındaki genişleme ve kur baskıları enflasyonu 2022’de %85’e kadar çıkarmıştır. Döviz kurlarında KKM ile başta geçici bir istikrar sağlansa da USD/ TL kuru 2021’de 13,1’den 2024’te ortalama 32,80 seviyesine yükselmiştir. Gelir dağılımı göstergelerinden Gini katsayısı 0,401’den 0,420’ye çıkarak gelir eşitsizliğini artırmıştır. Bu çerçevede, KKM benzeri geçici ve yüksek maliyetli araçlar yerine, yapısal reformlara dayalı para ve maliye politikalarının benimsenmesi gerekmektedir. Ayrıca, vergi adaletinin sağlanması ve kamu kaynaklarının etkin kullanımının temini için gelir grupları arasında daha eşitlikçi düzenlemelere ihtiyaç duyulmaktadır. Son olarak, Merkez Bankası’nın kurumsal bağımsızlığının güçlendirilmesi ve sahip olduğu para politikası araçlarının performansının artırılması, piyasalarda güven tesisi bakımından son derece önemlidir.

The fx-protected deposit scheme as a contingent liability and its impacts on the Turkish economy This study aims to examine the impact of the FX Protected Deposit (KKM) scheme on the Turkish economy from the perspective of public finance. To date, the literature lacks a comprehensive analysis of the direct and indirect fiscal costs associated with the KKM mechanism. Addressing this gap, the research focuses on calculating both the explicit and implicit costs of the KKM system, which was introduced on December 21, 2021. The methodology employed combines quantitative and qualitative approaches, including official statistics, regulatory reviews, graphical interpretations, and comparative literature analysis, to provide a multidimensional assessment of the fiscal implications of the KKM policy. Findings indicate that while the KKM scheme initially mitigated exchange rate volatility and reduced market panic in the short term, it subsequently expanded the monetary base, intensified inflationary pressures, and imposed a substantial burden on public finances. Due to losses stemming from KKM-related liabilities, the Central Bank of the Republic of Turkey (CBRT) was unable to transfer profits to the Treasury, resulting in a significant increase in the budget deficit and public sector borrowing requirement. Moreover, the scheme effectively subsidized high-income savers through public resources, exacerbating income inequality and contributing to a rise in the Gini coefficient. The budget deficit-to-GDP ratio increased from 2.78% in 2021 to 4.85% in 2024, while inflation surged to 85% in 2022 due to monetary expansion and exchange rate pressures. Although the KKM initially contributed to a temporary stabilization in exchange rates, the USD/ TRY rate rose from 13.1 in 2021 to an average of 32.80 in 2024. The Gini coefficient increased from 0.401 to 0.420, reflecting a deterioration in income distribution. In this context, rather than relying on temporary and high-cost instruments such as the KKM, it is essential to adopt structural reforms in monetary and fiscal policy. Furthermore, ensuring tax justice and promoting the efficient use of public resources require more equitable arrangements across income groups. Finally, strengthening the institutional independence of the Central Bank and enhancing the effectiveness of its monetary policy instruments play a strategic role in restoring market confidence.