İran’da reform hareketleri Rafsancani ve Hatemi dönemleri

Abstract

Bu çalışmada konuyla ilgili makale, gazete, dergi ve kitapları kapsamlı bir şekilde değerlendirerek İran'daki reform hareketlerine mütevazi anlamda bir bakış açısı getirmeye çalıştık. Tezin birinci bölümü çalışmamızın teorik çerçevesini içermektedir. Sosyal değişme, sosyal değişmenin süreçleri, sosyal değişmenin sebepleri, sosyal değişme hızına etki eden faktörler, sosyal değişmede liderin rolü, sosyal değişmenin yayılması ve sosyal değişmeye karşı direnç ele alınmıştır. Berolson, Steiner, Moore, Ginsgberg, Boskof, Jhonson, Barlas Tolan, Emre Kongar ve Sulhi Dönmezer gibi sosyal bilimcilerin görüşlerinden faydalanarak sosyal değişmenin tanımı yapılmıştır. Yine bu bölümde sosyal değişme süreçlerini açıklarken kurumlarda, kişilerde ve sosyal değerlerde meydana gelen değişmeler anlatılmıştır. Bu bölümde sosyal değişmenin sebepleri anlatılırken Jhonson'un üçlü guruplandırmasına ve değişmeye sebep olan diğer faktörlere değinilmiştir. Birinci bölümün sonunda ise sosyal değişmeye karşı direnç ele alınmıştır. İkinci bölüm İran'ın coğrafi ve demografik özellikleri, jeostratejik önemi ile 1800'lerden bu yana İran'daki siyasal gelişmeleri kapsamaktadır. Bu bölümde İran Şahlarının İran'ı modernleştirmek amacı ile yaptığı yenilikler ve bu yeniliklerin toplumda meydana getirdiği değişiklikler ele alınmıştır. Yine bu bölümde İran Devrimi'ni hazırlayan koşullar ve İran Devrimi -özellikle İran'ın son yirmi yılına damgasını vuran olayları- incelenmiştir. Bu süreç içerisinde Humeyni ve ekibinin devrimdeki rolleri değerlendirilmiş ve devrimin başarıya ulaşmasından sonra devrimi gerçekleştiren lider kadrodaki yol ayrımı ve tasfiyeler anlatılmıştır. Bu bölümün sonunda ise İslam Devrimi'nin geçirdiği süreç ve İslami teokratik sistemin toplumu nasıl dönüştürdüğü anlatılmıştır. Tezin üçüncü bölümünde devrim sonrasında İran'daki siyasal yapı ele alınmıştır. Ayrıca bu bölümde ulema ve aydınların siyasal yapı içerisindeki yerine ve kendi içerisindeki bölünmelere değinilmiştir. Yine bu bölümde değişik sosyal bilimcilerin görüşlerinden faydalanarak bir aydın tanımı yapılmıştır. Bu bölümde İslam devletinin kurumsal örgütlenmesi ve bu kurumların fonksiyonları anlatıldıktan sonra siyasi partilerin ortaya çıkışına, gelişimine ve reformlardaki rolüne yer verilmiştir. Tezin dördüncü bölümünde ise toplumsal ve ekonomik reformlar ele alınmıştır. İran toplumunun İslam Devrimi neticesinde geçirdiği değişiklikler, toplumun ve bireylerin üzerindeki baskı ve kısıtlamalar anlatılmıştır. İslami toplumun sosyalleşme sürecini değerlendirerek, aile, cinsiyet, kadın, kadının görünürlüğü, kadının kamusal alandaki yeri, kamusal alan ve gençler ele alınmıştır. Yine bu bölümde kültür ve sanat faaliyetlerine değinilerek, müzik ve sinemanın değişen toplumda üstlendiği rol değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu bölümün sonunda enflasyon, bankalar, iş piyasası, işsizlik, yıllık milli gelir, ihracat ve ithalat gibi ekonomik kavramlardan faydalanarak İran'ın bugünkü ekonomisi değerlendirilmiştir. Bu ekonomik faaliyetler içerisinde üretim ilişkileri, ekonomiyi yönlendirenler, dış dünya ile olan ekonomik ilişkiler ve şirketler incelenmeye çalışılmıştır. Beşinci bölüm tezin ana konusu olan İran'da Rafsancani ve Hatemi Dönemleri Reform Hareketlerinin doğuşu ve gelişimini kapsamaktadır. Bu bölümde Rafsancani ve ekibinin İran siyasal yaşamı içerisindeki yeri ve önemi belirtildikten sonra Rafsancani döneminde yaşanan siyasal, sosyal ve ekonomik olaylar irdelenmiştir. Daha sonra Hatemi'nin cumhurbaşkanı seçilme süreci ve yaptığı reformlar özetlenerek, Hatemi'nin niçin cumhurbaşkanı adayı yapıldığı, kendisini kimlerin ve ne için desteklediği, siyasal geçmişi ve ona oy verenlerin beklentileri incelenmiştir. Bu bölümün sonunda ise reformlar ve başarı şansı Hatemi'nin kendi ağzından yani onun söylemlerinden alıntılar yapılarak değerlendirilmiştir. Altıncı bölümde ise İran'daki reform sürecinde reformcular ile muhafazakarlar arasında yaşanan iktidar mücadelesine yer verilmiştir. Bu bölümde genelde reformların geleceği değerlendirilirken, öncelikle Hatemi'nin seçilmesinde etkinliği olan Rafsancani'nin ekibinden (G-6 Gurubu) üç kişinin siyasi portresi ve reformlardaki fonksiyonu anlatılmıştır. Yine bu bölümde reform yanlılarının (basın-gençler) Hatemi'ye ve reformlara olan desteğine değinilirken, reformların karşısında duran ve statükodan yana olan muhafazakarların direnişi ile muhafazakarlar ve reformcular arasında yaşanan mücadeleye de yer verilmiştir. Son olarak da haziran 2001 yılında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinin sonucu ve Hatemi'nin zaferi değerlendirilmiştir. Tezin sonuç bölümünde ise çalışmanın kısa bir özeti verilerek, İran'da gerçekleştirilmekte olan reformların başarısı ve bu reformların gelecekte çağdaş dünyadaki gelişmeler ile ne kadar uyumlu olacağı irdelenmiştir. In this study we tried to bring a humble point of view to the reformist movements in Iran evaluating articles, news papers, reviews, magazines and books which are related with the subject. The first part of the thesis contains the theoretical framework of our study. Social change, process of social change, reasons of social change, factors which affects the speed of social change, the role of the leader in social change, expansion of social change, and resistance against social change is examined in this part. The definition of social change is carried out by utilizing the points of views of some social scientist such as Gingsberg, Boskof, Jhonson, Barlas Tolan, Emre Kongar and Sulhi Dönmezer. While explaining the processes of social changes, the changes on institutions, people and social values were explained. While explaining the reasons of social changes, trio group and other factors which affects the social change are mentioned. At the and of first part, resistance against social change is explained. The second part covers geographic and demographic structure, geo-strategic importance and developments since 1800's in Iran. In this part reforms of Iran Shahs in order to modernize Iran, and changes of this reforms in the society are examined. Additionally, conditions which formed the Iran Revolution and Iran Revolution are examined. Within this process the roles of Humeyni and his team is evaluated and after the victory of revolution, separations in leader team are mentioned. At the end of this part, the process of Islam Revolution and how Islamic theocratic system converted the society are studied. The third part of the thesis, political structure after the revolution is studied. Additionally, in this part, separation of religious and reformist people is explained. Definition of aydın (reformist) is done in this part by utilizing the views of different social scientists. Empirical Organization of Islamic State and functions of her institutions is explained and then formation development and role in reforms of political parties is explained in this part. In the fourth part social and economical reforms are explained. The changes in Iran as a results of Islamic Revolution, the pressures and limitations on the society and on persons is mentioned. By evaluating the socialization process of Islamic Society, family, sex, women, appearance of woman, situation of woman in public and youth are examined. Additionally, by evaluating cultural and art activities the role of music and cinema in a changing society are explained. At the end of this part, lion economy is evaluated by utilizing same concepts such as inflation, bank, business markets, unemployment, national income, export and import. The fifth part which is the main subject of the thesis contain the Rafsancani and Hatemi Periods in Iran and the birth and development of reformist movements In this part, situation and importance of Rafsancani and his team in political life of Iran are stated and then political, social and economical movement which occurred in the are of Rafsancani are examined. Afterwards, presidency process of Hatemi and his reforms are summarized and why supported himself, his political background, expectations of people who voted for him are examined. At the end of this part, reforms and chance of success was evaluated with from his awn sentences. At the sixth part struggle for political power between reformists and conservatives are explained. In general, future of reforms were evaluated and political portrait and they functions on reforms of three people from Rafsancani team is explained. Additionally, support to Hatemi and reforms of pro-reformists and resistance of conservatives and struggle between those are examined. And ultimately, results of presidential elections which were carried out on June 2001 and victory of Hatemi were evaluated. At the consequence part of the thesis,of the study is given and then chance of success and compatibility of reform with modern world are examined.