Bi̇r bi̇yografi̇ denemesi̇: Osmanlı basınında ilk gazete patronu örneğIi Fi̇li̇p Efendi̇ ve yayınları

Abstract

Osmanlı‘nın Batı ile irtibatının bir neticesi olan ve Osmanlı modernleĢmesinin önemli bir ayağını oluĢturan matbaa teknolojisi 1727 yılında devlet tarafından resmen kabul edilmiĢtir. YaklaĢık yüzyıl sonra 1828‘de Mehmet Ali PaĢa‘nın Osmanlı yönetimine karĢı polemik amaçlı yayınladığı gazetelerin ardından Ġstanbul merkezli Osmanlı basını doğmuĢtur. Öncelikle resmi gazete hükmünde ve devlet desteği ile neĢredilen yayınlar, özel sektörün doğması ve kritik söylem kültürünün geliĢmesi ile çoğalmaya baĢlamıĢtır. Yayıncılık faaliyetleri baĢlangıçta kendilerine sunulan imtiyazlarla yabancı uyruklu gazeteciler tarafından veya Osmanlı bürokratı isimlerce gerçekleĢtirilmiĢtir. ĠĢte Türk basın tarihinin baĢlangıç safhasında, bahsi geçen gazeteci-aydın tiplemesinin dıĢında kalan, Osmanlı tebaasından ilk medya patronu hüviyetindeki Filip Efendi hakkındaki bu çalıĢma, basın tarihinde ihmal edilmiĢ bir meseleyi ele almayı amaçlamıĢtır. ÇalıĢmada muhalif gazetecilik anlayıĢının doğması ile birlikte geliĢen ortamda ilk gazetesi olan Muhbir‘i cesurca yayımlayan Filip Efendi‘nin, zamanla padiĢah yanlısı yayıncılığa geçiĢ süreci anlatılmaktadır. Ayrıca basıniktidar iliĢkilerine dair erken dönem örneği olarak Filip Efendi‘nin Saray‘la kurduğu yakın münasebete değinilerek, sansür uygulamalarının oldukça sıkı yürütüldüğü bir dönemde yayıncılığa nasıl devam ettiğine dair çıkarımlara ulaĢılmıĢtır. KiĢilerin hayat hikayeleri aracılığı ile dönem geliĢmelerinin takibini mümkün kılması bakımından sosyal bilimler arasında yıldızı parlayan biyografi yöntemi ile hazırlanan bu çalıĢma, tarih yazımına katkıda bulunmayı da amaçlamaktadır. Biyografi metodunun yardımı ile Filip Efendi‘nin hayat hikayesi, hem Ģahsına hem de basın tarihine ıĢık tutacak biçimde metne dökülmüĢtür. Sonuç olarak hakkında sınırlı kaynaklardan elde edilen bilgiden hareketle, basın tarihine sağladığı katkılara rağmen Filip Efendi‘ye çok az yer verildiği tespit edilmiĢtir. Bu duruma Filip Efendi‘nin dönem gazetecilerinden farklı olarak, gazetelere yalnızca sahiplik etmesinin ve entelektüel kiĢilikten uzak karakterinin sebep olduğu varsayımına ulaĢılmıĢtır.

The printing technology, as an outcome of the Ottoman State‘s contact with the West and as a significant part of Ottoman modernization, was officially accepted by the state in 1772. Approximately a century later, in 1828, the Istanbul-based Ottoman press was born after Mehmet Ali Pasha's polemically published newspapers against the Ottoman rule. The newspapers that were published with the support of the State as official publications at first continued to increase with the emergence of the private sector and the development of a critical discourse culture. In the beginning, publishing activities were carried out by foreign journalists or Ottoman bureaucrats.This study is about Filip Efendi, who was the first Ottoman citizen media boss during the begining of Turkish press history. This subject is chosen because of neglection of the issue in the historiography. In the study, the transition of Filip Efendi‘s publication policy is explained, from the Muhbir which was courageously published with the emergence of opposition journalism, to Sultan-side publications. Besides, as an early example of media-power relations, Filip Efendi's close relationship with the Palace was mentioned, and inferences were made on how Filip Efendi continued publishing in a period when censorship was strictly carried out. The biography method is chosen for this study as a methodological approach that stands out among social sciences because of making it possible to follow the developments of the period through the life stories of people, and therefore it is aimed to contribute to the historiography. With the help of the biography method, Filip Efendi's life story was transcribed in a way that sheds light on both his personal and the press history. As a result, based on the information obtained about him from limited sources, it was determined that Filip Efendi was given little coverage despite his contributions to the press history. Relatedly, it is assumed that this situation was caused by Filip Efendi's character, as being only a press boss and non-intellectual person, which was different from the journalist typology of the period.