Kastamonu Vilayeti’nde idari yapı ve sosyal hayat (1876-1909)

Abstract

Kastamonu paleolitik çağdan itibaren yerleşimlerin olduğu, zengin kültür ve tarihi ile Osmanlı Devleti sınırları içerisinde yer alan önemli bir yerleşim merkezidir. Şehir, 1864 ve 1867 Vilayet Nizamnameleri ile önce eyalet sonra da vilayet merkezi olmuştur. Kastamonu Sancağı vilayetin merkezi olurken, vilayete bağlı olan Bolu, Sinop ve Çankırı sancakları ile sınırları oldukça geniş bir hale getirilmiştir. Sınırları devletin merkezi olan İstanbul’a kadar dayanan bu büyük ve önemli vilayet meçhul sebepler nedeniyle hak ettiği değeri görmemiştir. Sınırları böylesine geniş ve merkeze bu derece yakın olan bir vilayetin birçok anlamda neden geri kaldığı araştırmaya değer bir konu olarak göze çarpmaktadır. Tezin konusu literatürde büyük bir boşluk olarak göze çarpan 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarına tekabül eden II. Abdülhamid dönemidir. Bu dönemde Kastamonu Vilayeti’nin idari, iktisadi, demografik yapısına dair tespitler yapılırken, vilayette yaşanan sosyal hayat çok yönlü bir biçimde ele alınmıştır. Kastamonu Vilayeti’nin sancakları, kazaları, nahiyeleri, valileri, mutasarrıfları, kaymakamları, müdürleri, meclisleri, memurları vb. idari organları ayrıntılı bir biçimde incelenirken; taşrada toplumun yaşayışı, geçim kaynakları, davaları, eğitim-öğretim faaliyetleri vb. sosyal ve kültürel hayatın da canlı bir portresi çizilmeye çalışılmıştır. Zira Kastamonu Vilayeti ile ilgili literatürde bulunan çalışmalar oldukça sınırlıdır. Vilayetin 19. ve 20. yüzyıllardaki idari, iktisadi, demografik, sosyal ve kültürel durumu bugün bilinmemektedir. Yakınçağ ’da Kastamonu’nun durumu, Tanzimat ve Islahat Fermanları ile Kanun-ı Esasi’nin ilanının vilayetteki yansımaları, I. ve II. Meşrutiyet’in yankıları, otuz üç yıllık II. Abdülhamid devrinin Kastamonu’daki zuhuru ve günümüz Kastamonu’sunun geçmişi incelenmiştir. Kastamonu Vilayeti’nin Osmanlı idari taksimatındaki yeri ortaya konurken, vilayetin sınırları çizilerek bu sınırlar içerisinde yer alan idari ve toplumsal hayat tüm yönleriyle ele alınmıştır. Bunu yaparken de yoğunluklu olarak vilayet, maarif ve devlet salnameleri, arşiv belgeleri, gazeteler, hatıratlar gibi birinci elden kaynaklardan yararlanılmıştır. Tüm bunların neticesinde esasında Osmanlı Devleti’nin taşrası; idari, iktisadi, siyasi ve sosyal yönleriyle ortaya konmaya çalışılmıştır.

Kastamonu holds significance as a pivotal settlement within the Ottoman Empire, boasting a history dating back to the Paleolithic Age, and enriched by a vibrant culture. It rose to prominence as the central hub of the state and subsequently the province following the implementation of Provincial Regulations in 1864 and 1867. Despite its expansive borders extending to Bolu, Sinop, and Çankırı sanjaks, this substantial and noteworthy province, in close proximity to the state's center, has, for unknown reasons, not garnered the recognition it rightfully deserves. The focal point of investigation in this thesis is the late 19th and early 20th centuries, specifically the era of Abdulhamid, which represents a notable gap in the existing literature. Within this timeframe, an exploration into the administrative, economic, and demographic fabric of Kastamonu Province unfolds, accompanied by a multifaceted examination of social life. Delving into the intricacies of administrative bodies such as sanjaks, districts, townships, governors, mutasarrifs, district governors, directors, councils, officers, and more, this research provides a comprehensive understanding. In addition to scrutinizing administrative entities, the study paints a vivid picture of rural society, encompassing livelihoods, legal proceedings, educational endeavors, and more. This endeavor aims to rectify the limited scope of literature on Kastamonu Province, shedding light on its administrative, economic, demographic, social, and cultural evolution during the 19th and 20th centuries—information largely obscured in contemporary understanding. The study delves into the Modern Age context, exploring the impact of the Tanzimat and Islahat Edicts, as well as the proclamation of the Basic Law in the province. Furthermore, it traces the echoes of the Constitutional Monarchy throughout the thirty-three years leading up to World War II. An examination of the Abdulhamid era's emergence in Kastamonu provides insights into the roots of present-day Kastamonu. Revealing Kastamonu Province's place in the Ottoman administrative landscape, the research outlines its borders and thoroughly discusses all facets of administrative and social life within these boundaries. Primary sources, including provincial, educational, and state yearbooks, archive documents, newspapers, and memoirs, serve as valuable references throughout this exploration. In essence, the study endeavors to unveil the administrative, economic, political, and social dimensions of the Ottoman Empire's provinces.