Publication: Türkiye’deki kayıt dışı ekonomide vergi denetiminin önemi
Abstract
Ekonomi biliminde tek bir doğrudan bahsedilemez. Adam SMITH 1776 yılında, en iyi ekonomik politikanın bırakınız yapsınlar (Laissez-faire) anlayışı olduğunu savunmuştur. Yaklaşık 150 yıl sonra ise, J. M. KEYNES, Laissez-faire anlayışına şiddetle karşı çıkmıştır. Günümüzde Devletlerin yürüttüğü ekonomik ve mali politikaların başarılı olması, kamu finansmanının mümkün olduğu kadar reel kaynaklarla karşılanmasına bağlıdır. Böylece kamu finansmanının sağlam kaynaklarla karşılanması noktasında kayıt dışı ekonomi akla ilk olarak gelmektedir. Bu çalışmada kayıt dışı ekonomi, içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle gerçekleştirilen ya da belgeye hiç bağlanmamış ve yasalarla yasaklanmamış ekonomik faaliyetlerin devletin bilgisi dışına taşınması, şeklinde tanımlanmıştır. Bireylerin veya işletmelerin ekonomik faaliyet ve işlemlerini kayıt dışında tutmalarının en önemli nedeni ise vergi kaçırma arzusudur. Türkiye' de kayıt dışı ekonominin, GSMH' nın yaklaşık olarak %30' u ile %70' i arasında olduğu tahminleri yapılmaktadır. Kayıt dışı ekonominin oluşmasının nedenleri, yüksek oranlı vergi ve benzeri yükümlülükler, vergilendirmedeki adaletsizlik, vergi denetimlerinin yetersizliği, vergi uygulamalarının karmaşıklığı, vergi kanunlarının anlaşılamamazlığı, vergi ahlâkı ve bilincinin toplumda yaygın olmaması, kamuda yolsuzluk olaylarının bulunması, şeklinde sayılabilir. Türkiye' de vergi sisteminin özü beyan esasına dayanmaktadır. Beyan esasının sigortası ise, denetimdir. Denetim, etkinlik, caydırıcılık ve eğiticilik fonksiyonlarını yerine getirdiği ölçüde anlamlı sonuçlar doğuracak, vergisini tam ve zamanında ödeyenlere güven duygusu aşılanacaktır. Türkiye' de vergi denetimi, sayıları (2005/ 5 itibariyle) toplam 3.419 olan Maliye Müfettişleri, Hesap Uzmanları, Gelirler Kontrolörleri ve Vergi Denetmenleri tarafından yapılmaktadır. Bu denetim birimleri yılda ortalama 48.000 ile 55.000 arasında vergi mükellefinin hesaplarını inceleyebilmektedirler. Toplam Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi mükelleflerinin yılda yaklaşık %2,5' unun defter ve belgeleri kamu denetçileri tarafından incelenebilmektedir. İncelemeler neticesinde de, beyan edilen gelirlerin yaklaşık %85' i kadar bir tutarın kayıt dışı bırakılmış olduğu tespit edilmektedir. Vergi denetimini yaygınlaştırmak, etkili hale getirmek ve cari dönemi kapsayacak şekilde sürdürülmesini sağlamak, kayıt dışılığı da o derecede azaltacaktır. Vergi denetimleri, yasalara uymayanlar açısından ciddi bir risk haline gelmedikçe kayıt dışılığın önüne geçmek te o kadar zor olacaktır. Vergi Denetimlerini gerçekleştiren Gelir İdaresinin, insan kaynakları yönetimi anlayışını benimseyen, denetim esasını öncelikle ele alan, mükellef haklarını gözeten, mükellef avukatlığı müessesesini de içinde barındıran bir yapıya göre oluşturulmuş olması, artık zorunlu hale gelmiştir. TEZ ÖZETİ (Türkçe) TÜRKİYE' DEKİ KAYIT DIŞI EKONOMİDE VERGİ DENETİMİNİN ÖNEMİ Ekonomi biliminde tek bir doğrudan bahsedilemez. Adam SMITH 1776 yılında, en iyi ekonomik politikanın bırakınız yapsınlar (Laissez-faire) anlayışı olduğunu savunmuştur. Yaklaşık 150 yıl sonra ise, J. M. KEYNES, Laissez-faire anlayışına şiddetle karşı çıkmıştır. Günümüzde Devletlerin yürüttüğü ekonomik ve mali politikaların başarılı olması, kamu finansmanının mümkün olduğu kadar reel kaynaklarla karşılanmasına bağlıdır. Böylece kamu finansmanının sağlam kaynaklarla karşılanması noktasında kayıt dışı ekonomi akla ilk olarak gelmektedir. Bu çalışmada kayıt dışı ekonomi, içeriği gerçeği yansıtmayan belgelerle gerçekleştirilen ya da belgeye hiç bağlanmamış ve yasalarla yasaklanmamış ekonomik faaliyetlerin devletin bilgisi dışına taşınması, şeklinde tanımlanmıştır. Bireylerin veya işletmelerin ekonomik faaliyet ve işlemlerini kayıt dışında tutmalarının en önemli nedeni ise vergi kaçırma arzusudur. Türkiye' de kayıt dışı ekonominin, GSMH' nın yaklaşık olarak %30' u ile %70' i arasında olduğu tahminleri yapılmaktadır. Kayıt dışı ekonominin oluşmasının nedenleri, yüksek oranlı vergi ve benzeri yükümlülükler, vergilendirmedeki adaletsizlik, vergi denetimlerinin yetersizliği, vergi uygulamalarının karmaşıklığı, vergi kanunlarının anlaşılamamazlığı, vergi ahlâkı ve bilincinin toplumda yaygın olmaması, kamuda yolsuzluk olaylarının bulunması, şeklinde sayılabilir. Türkiye' de vergi sisteminin özü beyan esasına dayanmaktadır. Beyan esasının sigortası ise, denetimdir. Denetim, etkinlik, caydırıcılık ve eğiticilik fonksiyonlarını yerine getirdiği ölçüde anlamlı sonuçlar doğuracak, vergisini tam ve zamanında ödeyenlere güven duygusu aşılanacaktır. Türkiye' de vergi denetimi, sayıları (2005/ 5 itibariyle) toplam 3.419 olan Maliye Müfettişleri, Hesap Uzmanları, Gelirler Kontrolörleri ve Vergi Denetmenleri tarafından yapılmaktadır. Bu denetim birimleri yılda ortalama 48.000 ile 55.000 arasında vergi mükellefinin hesaplarını inceleyebilmektedirler. Toplam Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi mükelleflerinin yılda yaklaşık %2,5' unun defter ve belgeleri kamu denetçileri tarafından incelenebilmektedir. İncelemeler neticesinde de, beyan edilen gelirlerin yaklaşık %85' i kadar bir tutarın kayıt dışı bırakılmış olduğu tespit edilmektedir. Vergi denetimini yaygınlaştırmak, etkili hale getirmek ve cari dönemi kapsayacak şekilde sürdürülmesini sağlamak, kayıt dışılığı da o derecede azaltacaktır. Vergi denetimleri, yasalara uymayanlar açısından ciddi bir risk haline gelmedikçe kayıt dışılığın önüne geçmek te o kadar zor olacaktır. Vergi Denetimlerini gerçekleştiren Gelir İdaresinin, insan kaynakları yönetimi anlayışını benimseyen, denetim esasını öncelikle ele alan, mükellef haklarını gözeten, mükellef avukatlığı müessesesini de içinde barındıran bir yapıya göre oluşturulmuş olması, artık zorunlu hale gelmiştir. THE
OF THE THESIS (ENGLISH) THE IMPORTANCE OF TAX CONTROLLING IN UNREGISTERED ECONOMY IN TURKEY It can not be said that there is only one true thing in economy science. Adam SMITH defended that the best economy politics was that Let them do (Laissez-faire) approach in his book which named The Wealth of Nations and published in 1776. About 150 years later, J.M.KEYNES violently opposed the approach of Laissez-faire in his book which named The General Theory of Employment, Interest and Money. Nowadays, the success of economics and financial politics of the states is up to public financial needs being meeted by real resources with high possibilities. Thus, in the point of public financial needs meeted by strong resources, at first we remember the unregistered economy. In this work the unregistered economy is defined as moving out of knowledge of the state of economic operations which are being done by false documents or done without documents but legal. The most important reason of unregistered activities of individuals and companies is the desire of missing tax. It is guessed that the unregistered economy is between 30% and 70% of Gross National Product of in Turkey. There are different reasons for the unregistered economy. On the first reason, the height of tax and similar obligations, the unjustness of taxation, insufficiency of tax controlling, the mixation of tax practices, the incomprehensibility of tax laws, uncommonness of ehtics and conscious of tax, unlawfulness in the public sector. The main rule of tax system in Turkey is up to the declaration basis. The declaration basis makes a dilemma between the material benefits and the spiritual satisfaction of citizenship with conscious. The control is the insurance of the declaration basis. If it has efficiency, dissuading and graduation; the control is going to be successful and the taxpayers, who pay taxes correctly and in time, is going to count on the state. The tax inspecting in Turkey is being done by Finance Inspectors (Maliye Mufettisleri), Account Experts (Hesap Uzmanları), Income Controllers (Gelirler Kontrolorleri) and Tax Inspectors (Vergi Denetmenleri) who are totally 3.419. These control units can control the accounts of averagely between 48.000 and 55.000 tax obligators. Under Oath Financial Consultants (Yeminli Mali Musavirler), who are totally 1.874 people and work according to the law of 3568 as independent controllers, control the accounts of totally 20.054 obligators by whole certified contracts. About 2.5% of tax obligators can be controlled by public inspectors in Turkey. Tax controls go five years before valid year. In the result of controls, we see the unregistered incomes equal to 85% of registered incomes. The unregisteredness is going to decrease with becoming the tax controls common and efficient in valid year. There will be unregisteredness unless the tax obligators are afraid of the risk of tax control. Income Management who makes tax controls, has to be in a structure which is adopted the human resources management approach, made control basis, saved obligator rights, had obligator lawyership.
OF THE THESIS (ENGLISH) THE IMPORTANCE OF TAX CONTROLLING IN UNREGISTERED ECONOMY IN TURKEY It can not be said that there is only one true thing in economy science. Adam SMITH defended that the best economy politics was that Let them do (Laissez-faire) approach in his book which named The Wealth of Nations and published in 1776. About 150 years later, J.M.KEYNES violently opposed the approach of Laissez-faire in his book which named The General Theory of Employment, Interest and Money. Nowadays, the success of economics and financial politics of the states is up to public financial needs being meeted by real resources with high possibilities. Thus, in the point of public financial needs meeted by strong resources, at first we remember the unregistered economy. In this work the unregistered economy is defined as moving out of knowledge of the state of economic operations which are being done by false documents or done without documents but legal. The most important reason of unregistered activities of individuals and companies is the desire of missing tax. It is guessed that the unregistered economy is between 30% and 70% of Gross National Product of in Turkey. There are different reasons for the unregistered economy. On the first reason, the height of tax and similar obligations, the unjustness of taxation, insufficiency of tax controlling, the mixation of tax practices, the incomprehensibility of tax laws, uncommonness of ehtics and conscious of tax, unlawfulness in the public sector. The main rule of tax system in Turkey is up to the declaration basis. The declaration basis makes a dilemma between the material benefits and the spiritual satisfaction of citizenship with conscious. The control is the insurance of the declaration basis. If it has efficiency, dissuading and graduation; the control is going to be successful and the taxpayers, who pay taxes correctly and in time, is going to count on the state. The tax inspecting in Turkey is being done by Finance Inspectors (Maliye Mufettisleri), Account Experts (Hesap Uzmanları), Income Controllers (Gelirler Kontrolorleri) and Tax Inspectors (Vergi Denetmenleri) who are totally 3.419. These control units can control the accounts of averagely between 48.000 and 55.000 tax obligators. Under Oath Financial Consultants (Yeminli Mali Musavirler), who are totally 1.874 people and work according to the law of 3568 as independent controllers, control the accounts of totally 20.054 obligators by whole certified contracts. About 2.5% of tax obligators can be controlled by public inspectors in Turkey. Tax controls go five years before valid year. In the result of controls, we see the unregistered incomes equal to 85% of registered incomes. The unregisteredness is going to decrease with becoming the tax controls common and efficient in valid year. There will be unregisteredness unless the tax obligators are afraid of the risk of tax control. Income Management who makes tax controls, has to be in a structure which is adopted the human resources management approach, made control basis, saved obligator rights, had obligator lawyership.