İbnü’l-Arabî’nin Kitâbü’l-Ezel’i üzerine kavramsal bir analiz

Abstract

Zaman, İslam düşüncesinde benimsenen yaratılış teorileri bağlamında tartışılantemel konulardan biridir. Kelâm, felsefe ve tasavvuf gelenekleri zamanı Tanrı-âlemilişkisini açıklamak üzere geliştirdikleri paradigmalarla uyumlu şekilde tanımlamışlardır.İbnü’l-Arabî, zaman kavramı etrafında oluşan bu birikimi birleştirici ve dönüştürücüüslûbuyla değerlendirmiş ve entelektüel kimliğini yansıtan bir zaman teorisi ortayakoymuştur. Bu çalışmada İbnü’l-Arabî’nin zaman ve ezel kavramlarına dönük yaklaşımıKitâbü’l-Ezel isimli eseri merkeze alınmak suretiyle incelenecektir. “İslam DüşüncesindeZaman” başlıklı ilk bölüm, kelâm ve felsefe geleneklerinde zamanın ontolojik mahiyetive Tanrı-zaman ilişkisi konularında benimsenen teorileri konu etmektedir. Kelâmcılar,hudûs teorisi ile ilişkili olarak zamanı öznel-vehmî bir kategori şeklindedeğerlendirmişlerdir. Buna karşılık İslam filozoflarının zamanın ontolojik mahiyetikonusunda farklı yaklaşımlar sergilemekle birlikte ona bir varlık atfettikleri görülür.“Tasavvufta Zaman: Seyrüsülûk ve Vakit İlişkisi” başlıklı ikinci bölüm, Gazzâlî öncesisûfî yazarların vakit ve hal kavramları üzerinden geliştirdikleri öğretileri incelemektedir.Burada kelâmcı ve filozoflarda görülenin aksine zaman fiziksel dünyadaki karşılığıaçısından değil, Tanrı ile insan arasında kurulması hedeflenen ilişki itibariyledeğerlendirilir. “İbnü’l-Arabî’nin Kitâbü’l-Ezel’inde Zaman ve Ezel Kavramı” başlıklı IVüçüncü bölümde Kitâbü’l-Ezel’deki temel kavram ve cümlelerden hareketle İbnü’lArabî’nin zaman konusuna olan yaklaşımı irdelenmektedir. İbnü’l-Arabî eserindekelâmcı ve filozoflar tarafından da tartışılan Tanrı-âlem-zaman ilişkisi ve kıdem-hudûsikiliği gibi metafiziğin temel problemlerini ezel kavramı üzerinden işlemiştir. Bunun yanısıra o, özellikle ilâhî şe’n kavramı ile Gazzâlî öncesi tasavvufî metinlerde vakit ve hâlkavramları merkezinde üretilen temaları da takip etmiş ve derinleştirmiştir. Özetlearaştırma, İbnü’l-Arabî’nin İslam düşüncesinde zaman konusu etrafında oluşan birikimihangi bağlamlarda işlediğini ve dönüştürdüğünü Kitâbü’l-Ezel’den hareketlebelirginleştirmeyi amaçlamaktadırTime (zamān) is one of the main issues discussed in the context of creationtheories adopted in Islamic thought. Theology, philosophy and sufi traditions havedefined time in accordance with the paradigms they developed in order to explain therelationship between God and universe. Ibn al-‘Arabī has evaluated this backgroundformed around the concept of time (zamān) with his unifying and transformative styleand put forward a theory of time (zamān) that reflects his intellectual identity. In thisstudy, Ibn al-‘Arabī’s approach to the concepts of time (zamān) and eternity (azal) willbe examined by centering his book called Kitāb al-Azal. The first chapter titled Time inIslamic Thought deals with the theories adopted in the theological and philosophicaltraditions on the ontological essence of time (zamān) and the relationship between Godand time. Theologians have interpreted time (zamān) as a subjective-imaginary categoryin relation to the theory of creation (khalq). On the other hand, Islamic philosophers seemto have attributed an existence to time while approach different approaches to itsontological essence. The second chapter, titled “Time in Sufism: The Relationshipbetween Navigation and Time”, examines the teachings developed by pre-Ghazali sufiwriters on the concepts of time (wakt) and state (hāl). Contrary to the approaches of thetheologians and philosophers, time is not evaluated in terms of its equivalent in thephysical world, but in terms of the relationship that is aimed to be established betweenGod and man. In the third chapter, titled “Concepts of Time and Eternity in Ibn al-‘Arabī’s VIKitāb al-Azal”, Ibn al-‘Arabī’s approach to the subject of time (zamān) is examined basedon the basic concepts and statementsin Kitāb al-Azal. In his work, Ibn al-‘Arabī discussedthe basic problems of metaphysics, such as the relationship between God-universe-timeand the duality of seniority-creation (qidam-huduth), which were also discussed bytheologians and philosophers through the concept of eternity (azal). In addition to this, healso followed the themes built around the concepts of time (wakt) and state (hāl) in thepre-Ghazali sufi texts, especially the concept of divine she'n and deepened them. Insummary, this research aims to clarify the contexts in which Ibn al-‘Arabī has processedand transformed the literature about time in Islamic thought, based on Kitāb al-Azal.