Klasik Türk Şiiri Terminolojisini Belâgat Çerçevesinde Anlamlandırma

Abstract

Şair tezkireleri klasik Türk edebiyatının en önemli biyografi kaynaklarıdır. Türkçe yazılmış en eskitezkire Ali Şîr Nevâyî’nin Mecâlisü’n-Nefâ’is’idir. Ondan sonra kaleme alınan Sehî Bey’in Heşt Bihişt’iNevâyî’nin eserini örnek alır. 15. yy.dan 19. yy.a kadar klasik tarzda tezkireler yazılmaya devametmiştir. Arap ve Fars edebiyatındakiler de dahil olmak üzere bu eserlerde ortak terminolojikullanılmaktadır. Latîfî Tezkiresi örneğinden hareketle bu terminolojinin şimdilik bir kısmının,klasik edebiyatın retoriğini oluşturan fesâhat ve belâgat kuralları çerçevesinde hangi anlamdakullanılmış olabileceğini inceledik. Latîfî Tezkiresi’nde geçen kavramlardan bazıları şunlardır: selîs,selâset, revân, latîf, letâfet, hoş, nâzük, rakîk, lezzet, güşâde, vâzıh, rûşen, lâyıh, metîn, ma’mûr,muhkem, râsıh, garâbet, vahşiyyât, hâyîde, yâve, gılzet, sâde, sathî, pâk, sâf, hemvâr, muhayyel,rengîn, tasannu’, musanna’, tetebbu’, tercüme, taklîd. Bu kavramlardan selîs, revân (akıcılık); latîf,hoş, nâzük, rakîk, lezzet (tatlılık); güşâde, vâzıh, rûşen, lâyıh (açıklık); metîn, ma’mûr, muhkem, râsıh(sağlamlık); garâbet, vahşî (alışılmışın dışında kullanım); hâyîde, yâve, gılzet (bayağılık) fesâhatleilgilidir. Sâde, sathî, pâk, hemvâr (me’ânî); muhayyel, rengîn, zîbâ (beyân); masnû’, san’at, tasannu’,musanna’ (bedî’) ise belâgatle ilgilidir. Bu kavramlar doğrudan şiiri niteler. Tetebbu’, tercüme, taklîdise şiirin oluşum aşamasını ifade eder.

Poet tazkiras are very important biography books for Turkis classical poetry. The first tazkira written in Turkish is Alī Şīr Nevayī (1441-1501)’s Mecālisu’n-Nefāis. This is source book for poets of Middle Asia lived in 15th century and before. Secondly Hesht Behisht written by Sehī Beg in 16th century in Ottoman area. In the period of 15th century and 19th century tazkiras continued written with classical style and were used common terminology in them. I research a few of this terms in type of Latīfī’s Tazkira: selis, selaset, revan, latif, letafet, hoş, nazük, rakik, lezzet, güşade, vazih, ruşen, layih, metin, ma’mur, muhkem, rasih, garabet, vahşiyyat, hayide, yave, gılzet, sade, sathi, pak, saf, hemvar, muhayyel, rengin, tasannu, musanna, tetebbu, tercüme, taklid. It seems to me that these signify fesahat (eloquence) such as selis, selaset, revan, latif, letafet, hoş, nazük, rakik, lezzet, güşade, vazih, ruşen, layih, metin and belagat (rhetoric) like muhayyel, rengin, tasannu, musanna. Some of them point out phase of poem writing, for instance: tetebbu, tercüme, taklid.