Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonunun gelişiminde ekran bağımlılığı ve ailelerin rolü

Abstract

Bu araştırmanın amacı, başlangıç düzeyi okuyucularının (BDO) okuma motivasyonlarının gelişiminde öğrencilerin ekran bağımlılığı düzeyleri ile ailelerin okuma kültürü oluşturma yeterliliğinin etkisini incelemek ve bu değişkenler arasındaki ilişkileri ortaya koymaktır. Araştırmanın modeli nicel araştırma modellerinden ilişkisel tarama modelidir. Araştırmanın çalışma grubunu, 2024-2025 eğitim öğretim yılı ikinci döneminde İstanbul’da bulunan bir ilkokulda öğrenim gören 243 başlangıç düzeyi okuyucu (6-7 yaş) ve onların aileleri oluşturmaktadır. Veri toplama sürecinde başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonunu belirlemek üzere Öztürk ve İleri (2011) tarafından geliştirilen “Başlangıç Düzeyi Okuyucuları Okuma Motivasyonu Ölçeği”, öğrencilerin ekran bağımlılıklarını belirlemek için Furuncu (2019) tarafından geliştirilen “Çocuklarda Ekran Bağımlılığı Ölçeği Ebeveyn Formu” ve ailelerin okuma kültürü oluşturma yeterliliğini belirlemek için Çiğdemir ve Akyol (2020) tarafından geliştirilen “Okuma Kültürü Oluşturmada Aile Yeterliliği Ölçeği” kullanılmıştır. Elde edilen veriler SPSS 24 analiz edilmiştir. Verilerin normal dağılım gösterdiği belirlendikten sonra bağımsız örneklem t-testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA), pearson korelasyonu ve çoklu regresyon analizleri uygulanmıştır. Anlamlılık düzeyi p<.05 olarak kabul edilmiştir. Ayrıca, analizlerde yalnızca istatistiksel anlamlılık düzeyleri değil, etki büyüklükleri de dikkate alınmış; t-testleri için Cohen’s d, varyans analizleri için kısmi eta kare (η²) ve regresyon analizleri için Cohen’s f² değerleri hesaplanarak yorumlanmıştır. Ailenin okuma kültürü oluşturma yeterliliğinin, okuma motivasyonu üzerindeki etkisinde ekran bağımlılığının aracı rol oynayıp oynamadığını test etmek amacıyla da Hayes’in (2022) önerdiği PROCESS Model 4 uygulanmıştır. Araştırma bulgularına göre, başlangıç düzeyi okuyucularının ‎‎okuma ‎motivasyonu düzeylerinin genel olarak orta düzeyin altında, öğrencilerin ekran bağımlılığı düzeylerinin genel olarak düşük düzeyde, ailelerinin okuma ‎kültürü oluşturmada ‎yeterlilik düzeylerinin genel olarak yüksek düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonu ve ekran bağımlılığı puanlarında cinsiyet değişkenine göre kız öğrencilerin lehine istatistiksel açıdan anlamlı farklılık olduğu, bu farka yönelik etki büyüklüğünün küçük düzeyde olduğu belirlenmiştir. Okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliğinin ise cinsiyete göre anlamlı farklılık oluşturmadığı tespit edilmiştir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ve ekran bağımlılığı düzeyleri annenin eğitim durumuna göre istatistiksel açıdan anlamlı olarak farklılaşmadığı görülmektedir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ve okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliği babanın eğitim durumuna farklılık göstermediği, çocukların ekran bağımlılığı düzeylerinin ise babanın eğitim durumuna göre anlamlı farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Bu farkın etki büyüklüğü orta düzeyde belirlenmiştir Korelasyon analizleri sonucunda, başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ile ekran bağımlılığı düzeyleri arasında negatif yönlü ve istatistiksel açıdan anlamlı bir ilişki olduğu tespit edilmiştir. Başlangıç düzeyi okuyucularının okuma motivasyonları ile okuma kültürü oluşturmada aile yeterliliği düzeyleri arasında pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğu görülmektedir. Ekran bağımlılığı öğrencilerin okuma motivasyonlarını negatif yönde; aile yeterliliği ise pozitif yönde yordamaktadır. Model, toplam varyansın %9.3’ünü açıklamaktadır. Cohen’in f² etki büyüklüğü değeri .10 olarak hesaplanmıştır; bu da küçük düzeyde etkiyi ortaya koymaktadır. PROCESS Model 4 ile yapılan analizde, ekran bağımlılığının, ailenin okuma kültürü oluşturma yeterliliği ile okuma motivasyonu arasındaki ilişkide aracı bir rol oynadığı bulunmuştur. Aile desteği, ekran bağımlılığının okuma motivasyonu üzerindeki olumsuz etkisini azaltmaktadır. Araştırma sonuçları, Bronfenbrenner’in Ekolojik Sistemler Kuramı bağlamında değerlendirildiğinde çevresel değişkenlerin etkisini ortaya koymakta, öğrencilerin okuma alışkanlıklarının geliştirilmesinde aile desteğinin önemini ve ekran bağımlılığı ile mücadelede bu desteğin dengeleyici etkisini vurgulamaktadır.The aim of this study is to examine the influence of students' screen addiction levels and families' competence in fostering a reading culture on the development of reading motivation among beginning readers (BRs), and to explore the relationships between these variables. The research is designed as a correlational model, one of the quantitative research methods. The study group consists of 243 beginning-level readers (ages 6–7) and their families, who were enrolled in a primary school in Istanbul during the second semester of the 2024–2025 academic year. In the data collection process, the “Reading Motivation Scale for Beginning Readers” developed by Öztürk and İleri (2011), the “Children’s Screen Addiction Scale – Parent Form” developed by Furuncu (2019), and the “Family Competence in Building a Reading Culture Scale” developed by Çiğdemir and Akyol (2020) were used. The data were analyzed using SPSS 24. After confirming the normal distribution, independent samples t-test, one-way ANOVA, Pearson correlation, and multiple regression analyses were applied. The significance level was set at p<.05. Effect sizes were also considered in the analyses: Cohen’s d for t-tests, partial eta squared (η²) for ANOVA, and Cohen’s f² for regression analyses. Additionally, Hayes’ (2022) PROCESS Model 4 was used to test whether screen addiction mediates the relationship between family competence in building a reading culture and reading motivation. According to the findings, BRs' reading motivation levels were found to be below average, their screen addiction levels were generally low, and their families’ competence in creating a reading culture was generally high. A statistically significant difference was observed in reading motivation and screen addiction scores based on gender, in favor of girls, with a small effect size. Family competence in fostering a reading culture did not differ significantly by gender. No significant differences were found in reading motivation or screen addiction based on the mother's education level. However, children’s screen addiction levels varied significantly with the father's education level, with a medium effect size. Correlation analysis revealed a significant negative relationship between reading motivation and screen addiction, and a significant positive relationship between reading motivation and family competence in building a reading culture. Screen addiction negatively, and family competence positively, predicted reading motivation. The model explained 9.3% of the total variance, with Cohen’s f² effect size calculated as .10, indicating a small effect. The PROCESS Model 4 analysis showed that screen addiction played a mediating role in the relationship between family competence and reading motivation. Family support was found to mitigate the negative effects of screen addiction on reading motivation. These results, evaluated within the framework of Bronfenbrenner’s Ecological Systems Theory, emphasize the impact of environmental variables, highlight the importance of family support in developing reading habits, and underline its balancing role in combating screen addiction.