Publication: Uluabat Gölü Havzası'nın holosen paleocoğrafyası
Abstract
Bu çalışma, Türkiye’nin kuzeybatısında ve Marmara Bölgesi’nin güneyinde yer alan Uluabat Gölü Havzası’nın Holosen dönemde paleocoğrafya özelliklerinin anlaşılması, göl ve çevresinin uğradığı değişimlerin yakınındaki önemli arkeolojik yerleşmelerin verileri çerçevesinde ele alarak ortaya koymak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Holosen boyunca göl ve çevresinin klimatik, hidrolojik ve jeomorfolojik değişimleri, buradaki yerleşmelerin konumlanmasında ve uzun süre devam etmesinde önemli rol oynamıştır. Bu nedenle havzanın bulunduğu bölgenin günümüz coğrafi özellikleri de ele alınarak geçmiş dönem boyunca geçirdiği değişimleri anlamaya katkı sağlayacak önemli altlığı oluşturmaktadır. Mustafakemalpaşa Çayının taşıdığı alüvyonlarla ve diğer küçük akarsuların gölün evrimini etkilediği ortaya koyulduğunda çevresindeki yerleşimlerin şekillenmesinde belirleyici olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda Uluabat Gölü çevresinden alınan sondaj loglarından elde edilen karotların incelenmesi ve havzadaki holosen dönem yerleşmelerinden detaylı veri sağlanabilecek olan Gölyazı Antik Kenti (Apollonia ad Rhyndacum) ve Aktopraklık Höyük tarihöncesi yerleşmesinin ortam koşullarının analiz edilmesi, paleocoğrafyasının yorumlanmasını sağlayacaktır. Gölyazı, gölün kıyısında kurulan bir liman ve ticaret yerleşmesi olarak Roma ve Bizans dönemleri boyunca varlığını sürdürmüş, surların ve kilise kalıntılarının, nekropol alanları ve taş döşemeli yollarının bugünkü kıyı çizgisi ve su seviyesinin altında kalması, göl seviyesindeki değişimleri kanıtlamaktadır. Kıyı çizgisindeki değişimin zamanla taşkınlara sebep olduğu ve yerleşme planını etkilediği anlaşılmaktadır. Aktopraklık Höyük ise göl havzasının kuzeydoğusunda, Neolitik ve Kalkolitik dönemlerde çevresinde bulunan su kaynaklarına yakın kurulmuş tarımcı topluluklara ait kanıtlar bulundurması açısından çalışma için disiplinler arası değerlendirme sağlamaktadır. Yaklaşık MÖ. 6400-5500 arasına tarihlenen, kazı çalışmalarında ortaya çıkarılan bulgular uzun süreli yerleşimin varlığını desteklemektedir. Öğütme taşları, bitki kalıntıları ve organik madde bakımından zengin topraklar, çevresinde sulak ortamın ve tarımsal faaliyetlerin varlığını kanıtlamaktadır. Havzanın geçmiş dönem koşullarını anlamanın ve yorumlamanın, gölün oluşum özelliklerini, eski kıyı çizgilerini ve sığlaşma hızını ortaya koymaktan geçtiğini söylemek mümkündür. Farklı dönemleri temsil eden iki yerleşmeden elde edilen arkeolojik ve jeomorfolojik verilerle, göl seviyesindeki dalgalanma, iklim değişiklikleri ve yerleşmelerin kullanılması arasında bütünlük olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Paleocoğrafyanın tüm parametreleriyle ortamsal sürecin, arkeolojik bulgularla ilişkilendirilmesi çalışmanın disiplinler arası önemini de ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Uluabat Gölü Havzası’nın Holosen dönemi süresince geçirdiği fiziki süreçler ve insan etkisiyle değişen bir yapıya sahip olduğu Gölyazı ve Aktopraklık verileriyle birlikte ele alındığında görülmektedir. Bu açıdan değerlendirildiğinde çalışmanın sonucunda elde edilen analizler ve bulgular gelecekte yapılacak benzer çalışmalara zemin oluşturarak katkı sağlaması açısından önem arz etmektedir.
This study, aims to investigate the paleogeographical characteristic of the Uluabat Lake Basin, located in nortwestern Turkey and in the southern part of the Marmara Region, during the Holocene period. The research examines the environmental changes in and around the lake in connection with data from nearby significant archaeological settements. Climatic, hydrological and geomorphological transformations throughout the Holocene have played a crucial role in both the location and long term continuity of these settlements. In this context, the current geographical features of the basin provide a valuable basis for understanding the environmental dynamics of the past. The study reveals that the alluvium transported by the Mustafakemalpaşa Stream and other minor watercourses has significantly contributed to the evolution of the lake, influencing the formation and distribution of surrounding settlements. To interpret the paleogeography of the area, sediment cores obtained from drill logs around Uluabat Lake were analyzed. Furthermore, environmental assessments of two key archaeological sites in the basin namely, the ancient city of Gölyazı (Apollonia ad Rhyndacum) and the prehistoric settlement of Aktopraklık Höyük were conducted to gather detailed daha from the Holocene period. Gölyazı, a harbor and trade center established along the lake shore, was continuously inhabited during the Roman and Byzantine periods. The remains of fortification walls, churches, necropolises and stone paved roads now submerged below the current shoreline provide compelling evidence of lake-level fluctuations. These changes appear to have triggered periodic flooding, thereby altering the settlements spatial organization over time. In contrast, Aktopraklık Höyük located northeast of the lake basin, offers insights into Neolithic and Chalcolithic farming communities that settled near water sources. Dated to approximately 6400-5500 BC, findings from excavations such as grinding stones, botanical remains and geomorphological evidence from two different periods illustrates a coherent relationship between lake-level changes, climatic shifts and human settlement patterns. As a result, the physical transformations and anthropogenic influences observed throughout the Holocene indicate a dynamic and evolving landscape in the Uluabat Lake Basin. The analyses and findings of this research are expected to serve as valuable reference for future interdisciplinary studies on paleogeography and settlement archaeology.
This study, aims to investigate the paleogeographical characteristic of the Uluabat Lake Basin, located in nortwestern Turkey and in the southern part of the Marmara Region, during the Holocene period. The research examines the environmental changes in and around the lake in connection with data from nearby significant archaeological settements. Climatic, hydrological and geomorphological transformations throughout the Holocene have played a crucial role in both the location and long term continuity of these settlements. In this context, the current geographical features of the basin provide a valuable basis for understanding the environmental dynamics of the past. The study reveals that the alluvium transported by the Mustafakemalpaşa Stream and other minor watercourses has significantly contributed to the evolution of the lake, influencing the formation and distribution of surrounding settlements. To interpret the paleogeography of the area, sediment cores obtained from drill logs around Uluabat Lake were analyzed. Furthermore, environmental assessments of two key archaeological sites in the basin namely, the ancient city of Gölyazı (Apollonia ad Rhyndacum) and the prehistoric settlement of Aktopraklık Höyük were conducted to gather detailed daha from the Holocene period. Gölyazı, a harbor and trade center established along the lake shore, was continuously inhabited during the Roman and Byzantine periods. The remains of fortification walls, churches, necropolises and stone paved roads now submerged below the current shoreline provide compelling evidence of lake-level fluctuations. These changes appear to have triggered periodic flooding, thereby altering the settlements spatial organization over time. In contrast, Aktopraklık Höyük located northeast of the lake basin, offers insights into Neolithic and Chalcolithic farming communities that settled near water sources. Dated to approximately 6400-5500 BC, findings from excavations such as grinding stones, botanical remains and geomorphological evidence from two different periods illustrates a coherent relationship between lake-level changes, climatic shifts and human settlement patterns. As a result, the physical transformations and anthropogenic influences observed throughout the Holocene indicate a dynamic and evolving landscape in the Uluabat Lake Basin. The analyses and findings of this research are expected to serve as valuable reference for future interdisciplinary studies on paleogeography and settlement archaeology.