Eyyubi devleti meliklerinden I. El- Eşref Muzaffereddin Musa döneminin siyasi tarihi (597/ 1200 - 735/ 1237)

Abstract

Çalışmamızın konusunu teşkil eden Melik Eşref, bir Eyyûbî sultanı olmamakla beraber Eyyûbî hanedanı içerisinde son derece önemli bir konuma sahiptir. Melik Eşref'in hükümdarlık devrini iki büyük kısıma ayırabiliriz. İlk olarak babası Melik Adil tarafından Ruha ve Harran'a tayin edilen Melik Eşref bu dönemde Zengîler, Artuklular ve Eyyûbî ailesinin bazı üyeleri ile ilişki içinde bulunmuş, genç yaşına rağmen söz konusu devletler karşısında önemli başarılara imza atmıştır. 607/ 1210 yılında Ahlat ve Meyyâfarikîn'e hakim olan ağabeyi Melik Evhad'ın ölümü ile ona ait olan bu beldeleri ele geçirmiş ve bu beldeler üzerindeki haklarını babası Melik Adil'e onaylatmıiştır. Melik Eşref'in el-Cezire'deki hakimiyet devresi adını verdiğimiz bu ilk bölümde belki de onun en büyük başarısı Halep şehrini Anadolu Selçuklu sultanı I. İzzeddin Keykavus'a karşı başarıyla savunmasıdır. Halep naibesi olan kızkardeşinin çağrısı üzerine buraya gelen el-Eşref, hile ile de olsa Anadolu Selçuklu sultanını geri çekilmeye mecbur etmiş ve böylelikle Selçuklu nüfuzunun Kuzey Suriye'ye inmesini engellemiştir. Yine bu devrede o, nüfuzunu Kuzey Irak'a da yaymış ve Musul hakimi Bedreddin Lü'lü, Melik Eşref'i metbû tanımıştır. Öte yandan bu dönemde Melik Eşref, kendi hizmetinde olan ve Hakkariye Kürtlerinin lideri olan İbnü'l-Meştub'un isyanı ile de uğraşmış ve Bedreddin Lü'lü'nün de yardımıyla bu isyanı bastırmıştır. 626/ 1229 yılında Melik Eşref'in Dımaşk'ı yeğeni Melik Nâsır Davûd'un elinden alması ile siyasî hayatının ikinci devresi olan Dımaşk'taki hakimiyet dönemi başlar. Melik Eşref, Suriye'deki Eyyûbî melikleri üzerinde otorite tesis etmiş ve Dımaşk'taki hakimiyetinin ilk yıllarında ağabeyi Melik Kâmil'le de iyi geçinmiştir. Yine Melik Eşref, kendine Azerbaycan'ı hareket üssü seçen ve buradan Kuzey Irak ile Suriye'nin yanısıra Doğu Anadolu'ya da akınlar düzenleyen Celaleddin Harîzmşah'a karşı da Anadolu Selçuklu sultanı Alaeddin Keykubad ile ittifak yapmış ve Yassıçemen savaşında Keykubad'ın Harîzmşah'ı yenmesinde önemli rol oynamıştır. Bununla beraber Anadolu Selçuklu sultanının Doğu Anadolu'da Moğollar'a karşı bir savunma setti meydana getirmek gayesiyle Melik Eşref'e ait olan Ahlat'ı alması Anadolu Selçuklular'ı ile Eyyûbî ailesinin arasının açmış ve meydana gelen bir dizi mücadeleler sonucunda Eyyûbîler Doğu Anadolu'da önemli prestij kaybına uğramışlardır. Melik Eşref'in hayatının son yıllarında ağabeyi Melik Kâmil'le de arası açılmıştır. Eyyûbî Devleti içindeki feodal yapıya son vermeyi amaçlayan Melik Kâmil'in Suriye'deki önemli merkezlerde bir dizi yeni düzenlemelere gitmesi Suriye'deki Eyyûbî meliklerinden bazılarının canını sıkmış ve bu melikler Suriye'nin en güçlü meliki olan el-Eşref liderliğinde birleşerek açıkça Melik Kâmil'e cephe almışlardır. Fakat Melik Eşref'in 635/ 1237 yılında ölmesi Eyyûbî ailesi içerisinde çıkması muhtemel bir iç savaşı önlemiştir.