Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı (batı yönündeki 18. yüzyıl mezar taşlarının sanat tarihi açısından değerlendirilmesi)

Abstract

Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı ( 18. Yüzyıl Mezar Taşlarının Sanat Tarihi Açısından Değerlendirilmesi ) isimli yüksek lisans tezinde mezar taşları biçimleri, süslemeleri, türleri vb. konular ele alınarak incelenmeye çalışılmıştır. Mezarlıkta toplam 101 tane mezar taşı incelenmiştir. Mezar taşları mezar tipleri bakımından toprağa gömülü ve kapak taşlı mezar taşları olmak üzere iki tipte ele alınmıştır. Baş ve ayak taşı bir arada olan kapak taşlı mezar taşları haricinde mezarlıkta bağımsız olarak yer alan ayak taşları da bulunduğu için ayak taşları ayrı bir biçimde ele alınmıştır. Bu durum da incelenen mezar taşı sayısı 121'i bulmaktadır. Biçimleri ve başlıkları bakımından tipolojik olarak sınıflandırılmaya çalışılan mezar taşları mezar taşı tipleri olarak Erkek Baş Taşları, Kadın Baş Taşları ve Ayak Taşları olmak üzere üç tipte incelenmiştir. Erkek baş taşları kendi içinde biçimleri bakımından üç grupta, başlıkları bakımından ise kavuklar ve sarıklar olmak üzere iki grupta ele alınmıştır. Kavuklar beş tipe, sarıklar ise 6 tipe ayrılmıştır. Kadın baş taşları ise biçimleri bakımından dört tipte ele alınırken, başlıklar bakımından da iki tipte değerlendirilmiştir. Mezar taşlarında gördüğümüz süslemeler türlerine göre bitkisel, geometrik, nesneli, yazılı ve anlam yükü olan bezemeler olmak üzere beş grupta ele alınmıştır. Bitkisel bezemeler 18 örnekte karşımıza çıkmaktadır. 1 örnekte antoryum, 10 örnekte kıvrımdal, 11 örnekte gül, 1 örnekte incir, 3 örnekte lale, iki örnekte üzüm, 1 örnekte nar çiçeği, 3 örnekte palmet, 1 örnekte rumi, 3 örnekte sarmaşık, 3 örnekte sümbül, 12 örnekte yaprak, 1 örnekte zerrin motifleri olarak belirlenmiştir. Geometrik bezemelerde ise, 3 örnekte baklava, 1 örnekte burma, 1 örnekte daire, 1 örnekte hilal, 3 örnekte ışınsal çubuk, 3 örnekte yıldız motifleri kullanılmıştır. Nesneli bezemelerde 71 örnekte başlık, 1 örnekte çapa, 2 örnekte bereket boynuzu, 1 örnekte çan, 3 örnekte inci dizisi, 1 örnekte sütun, 2 örnekte sütünce, 1 örnekte takı, 2 örnekte tuğ, 6 örnekte vazo motifleri tespit edilmiştir. Figürlü bezeme 1 örnekte bebek olarak karşımıza çıkmaktadır. Anlam yükü olan bezemeler ise orta işaretleri olarak 2 örnekte tuğ, 1 örnekte çapa, 1 örnekte hilal ve 1 örnekte daire olarak belirlenmiştir. Yazılı bezeme olarak ise çoğunlukla sülüs ve cel'i sülüs yazı hattı kullanılırken yalnızca 1 örnekte ta'lik yazı hattı kullanılmıştır. Kadıköy Taşköprü Caddesi Mezarlığı’nda görülen mezar taşlarının bir çoğu çeşitli sebeplerle tahrip olmuş durumdadır. Mezar taşlarında geleneksel Türk Süsleme Sanatları motiflerine rastlanıldığı gibi bu yüzyılda sanatın her dalında kendini göstermeye başlayan Batılı etkiler Osmanlı mezar taşlarında da karşımıza çıkmaktadır. Hem kendi içinde bir bütünlük hem de gelenekselin yanında farklı dönemlerde eklenen ögelerle elde edilen özgünlük, Osmanlı mezar taşı geleneğini daha renkli bir boyuta ulaştırmıştır.

“Kadıköy Tasköprü Lane Cemetary post graduate thesis (Evaulating the Headstones of the 18th Century in terms of History of Art)” consists of types of headstones, ornamentation and categories. 97 pieces of headstones were examined in the graveyard. The headstones were discussed in two sections; intermented and graves with ledger. Except the graves with head and footstone connected together, there were individual footstones in the graveyard. For this reason the types of the footstones were considered separately. With those, the number of the headstones are 117. The types of the markers are analyzed as Male Headstone, Female Headstone and the footstone. The Male Headstone is categorized in 3 types of form and 2 types of sarıklar and quilted kavuklar. Quilted kavuk are of 5 types and sarık are of 6. On the other hand, female headstones are categorized in 4 types of form and 2 types of caps. There are 5 groups of adornment on the headstones: herbal, geometric, object, calligraphy and figurative. 2 anthuriums, 10 bent branches, 11 roses, 1 fig, 3 tulips, 2 grapes, 1 garnet, 3 palmets, 1 roumi, 3 ivies, 3 cypresses, 11 abstract leaves, 3 hyacinths, 12 leaves, 1 daffodil were determined. In geometric ornamentation, 3 diamonds, 1 twist, 1 circle, 1 crescent, 3 radial bars and 3 star patterns were observed. 1 anchor, 2 fertility horns, 1 bell, 3 pearl chains, 1 adornment, 2 tails, 6 vases pattern were categorized in object decoration. There is only one baby figure we can see. In the spiritual figures there are 2 tails, 1 anchor, 1 crescent and 1 circle. Written figures are commonly in sülüs and cel’i sülüs style. There is only one sample of ta’lik style. Many of the headstones found in the Taşköprü Lane Cemetary have been harmed by vairous causes. Mostly the adornments show the characteristics of traditional Turkish art, on the other hand the westernization movements became more effective in the 19th century. Thus the western efected adornments on the headstones evolved and became widespread. Both the entirety in itself and the originality gained with the added components in different terms have carried the art of Ottoman headstones into an extraordinary dimension. story of Art, Tasköprü Lane, Headstone, 18th Century, Adornment. ZIV ÖZETV ABSTRACTVII KISALTMALARVIII 1. GİRİŞIX 1.1. Konunun Tanımı ve ÖnemiIX 1.1.1. Karacaahmet MezarlığıX 1.2. YöntemXIII 1.3. KaynaklarXV 2. KATALOG1 2.1. TOPRAĞA GÖMÜLÜ MEZAR TAŞLARI1 2.2. KAPAK TAŞLI MEZAR TAŞLARI134 3. DEĞERLENDİRME248 3.1. MEZAR TİPLERİ248 3.1.1. Toprağa Gömülü Mezar Taşları:248 3.1.2. Kapak Taşlı Mezar Taşları:248 3.1.2.1 .Kapak taşında Açıklık Bulunanlar248 3.1.2.2. Kapak Taşında Suluk Bulunanlar248 3.2. MEZAR TAŞI TİPLERİ249 3.2.1. ERKEK BAŞ TAŞLARI249 3.2.1.1. Dikdörtgen Gövdeli, Başlıklı Baş Taşları249 3.2.1.2. Dikdörtgen Gövdeli, Sivri Kemerli Baş Taşları250 3.2.1.3. Çokgen Gövdeli Baş Taşları250 3.2.2. KADIN BAŞ TAŞLARI250 3.2.2.1. Dikdörtgen Gövdeli Başlıklı Baş Taşları250 3.2.2.2. Dikdörtgen Gövdeli Üçgen Tepelikli Baş Taşları250 3.2.2.3. Dikdörtgen Gövdeli Bitki Tepelikli Baş Taşları250 3.2.2.4. Dikdörtgen Gövdeli Sivri Kemerli Baş Taşları251 3.2.3. AYAK TAŞLARI251 3.2.3.1. Dikdörtgen Gövdeli Sivri Kemerli Ayak Taşları251 3.2.3.2. Dikdörtgen Gövdeli Üçgen Tepelikli Ayak Taşları251 3.2.3.3. Dikdörtgen Gövdeli Başlıklı Ayak Taşları251 3.2.3.4. Silindir Gövdeli Ayak Taşları251 3.3. BAŞLIKLAR252 3.3.1. KAVUKLAR252 3.3.1.1. Çubuklu Kısa Sarıklı Kavuklar252 3.3.1.2. Yıldız Motifli Kısa Sarıklı Kavuklar252 3.3.1.4. Baklava Dilimli Taşkın Sarıklı Kavuklar253 3.3.1.5. Baklava Dilimli Kısa Sarıklı Kavuklar253 3.3.1.6. Tepesi Yastık Biçiminde Olan Kafes Dilimli Kavuklar254 3.3.2. SARIKLAR254 3.3.2.1. Tepesi Topuz Biçiminde Olanlar254 3.3.2.2 Çapraz Eğimde Dilimli Sarıklar255 3.3.2.3 Etrafına Enli Bir Sarık Sarılan Sarıklar255 3.3.2.4. Tepe Bölümü Daha Yüksek ve Yuvarlak Olan Başlıklar255 3.3.2.5. Asimetrik Sarıklar256 3.3.2.6. Oval Sarıklar256 3.3.2.7. Tepesi Sekiz Terkli Sarıklar257 3.3.3. FES BİÇİMİNDEKİ BAŞLIKLAR257 3.3.4. HOTOZ BİÇİMDEKİ BAŞLIKLAR258 3.4.1. BİTKİSEL BEZEMELER261 3.4.1.1. Akantüs261 3.4.1.2. Antoryum261 3.4.1.3. C-S kıvrımları262 3.4.1.4. Gül263 3.4.1.5. İncir263 3.4.1.6. Karanfil263 3.4.1.7. Kayısı263 3.4.1.8. Kır Çiçekleri263 3.4.1.9. Lale263 3.4.1.10. Nar Çiçeği264 3.4.1.11. Palmet264 3.4.1.12. Rumi264 3.4.1.13. Sarmaşık264 3.4.1.14. Selvi264 3.4.1.15. Soyut Yapraklar265 3.4.1.16. Sümbül265 3.4.1.17. Üzüm265 3.4.1.18. Yaprak265 3.4.1.19. Zerrin266 3.4.2. GEOMETRİK BEZEMELER266 3.4.2.1. Baklava266 3.4.2.2. Burma266 3.4.2.3. Daire266 3.4.2.4. Hilal267 3.4.2.5. Işınsal Çubuk267 3.4.2.6. Yıldız267 3.4.3. NESNELİ BEZEMELER267 3.4.3.1. Başlıklar267 3.4.3.2. Bereket Boynuzu267 3.4.3.4. Çan268 3.4.3.5. Çapa268 3.4.3.6. İnci Dizisi268 3.4.3.7. Kase268 3.4.3.8. Sütun269 3.4.3.9. Sütünce269 3.4.3.10. Takı269 3.4.3.11. Tuğ269 3.4.3.12. Vazo269 3.4.4. FİGÜRLÜ BEZEME270 3.4.4.1. Bebek270 3.4.5. ANLAM YÜKÜ OLAN BEZEMELER270 3.4.5.1. Orta İşaretleri270 3.5. YAZI272 3.7. SONUÇ273 KAYNAKÇA275