Millileştirme öncesinde bir kurum olarak İETT

Abstract

ÖZETMİLLİLEŞTİRME ÖNCESİNDE BİR KURUM OLARAK İETTİstanbul’un modernleşmesinde raylı sistem yatırımlarının etkisini 8.000’nin üzerinde kurum belgesi, imtiyaz sözleşmeleri ve şartnameleri çerçevesinde değerlendirmek bu çalışmanın konusudur. 1869 yılında verilen Tramvay İmtiyazı 1881, 1907, 1911, 1912 ve 1926 yıllarında yenilenmiştir. Yine 1869 yılında Tünel İmtiyazı da verilmiş 1904 yılında güncellenmiştir. Yapılan sözleşme ve şartnamelerin dönemsel karşılaştırmaları, sözleşme ve şartname tekniği açısından gelişiminin izlenmesi, modernleşme sürecinin altyapısı hazırlanırken teknik kapasitenin seyri hakkında fikir vermektedir. Bir Osmanlı şirketi olan Tramvay Şirketi, yatırımlarını rasyonel parametrelere göre yönlendiren ve işletme performansını günümüzde de geçerli olan işletme göstergeleri ile ölçen ve değerlendiren, Avrupa’da faaliyet gösteren diğer işletme otoriteleriyle bilgi akışı sağlayan ve kıyaslama yapan modern bir işletmedir. 41 Yıl süren atlı tramvay dönemi ve ardından tramvayların elektriklendirilmesi süreci işletme verileri, şehirdeki hareketliliğin (mobilitenin) evrimini ortaya koymaktadır. Kurum belgelerindeki verilerin bir veri havuzuna aktarılması sonucunda oluşturulan veri serileri, işletmenin seyrini gösterdiği gibi döneme ait insan davranışları ve şehrin gelişimi hakkında fikir vermektedir.Atlı tramvayla birlikte başlayan karayolu ile toplu taşıma hizmeti, şehir içi hareketliliği artırdığı gibi imar faaliyetlerini de yönlendirmiştir. Elektrikli Tramvayla birlikte toplu taşımada artan hız ve konfor, şehrin eski semtlerinden ziyade yeni yerleşim bölgelerinin gelişmesini ve İstanbul’un kuzeye doğru büyümesini hızlandırmıştır.Sayfa NoÖZETIABSTRACTIIİÇİNDEKİLERIIITABLOLAR LİSTESİIXGRAFİKLER LİSTESİXIRESİMLER LİSTESİXIIHARİTALAR LİSTESİXIIIKISALTMALARXIVGİRİŞ1BİRİNCİ BÖLÜM8TRAMVAY ÖNCESİ DÖNEM VE ULAŞIM81.1. Kavramsal Olarak Ulaşım81.2. Arazi Kullanımı Ulaşım Etkileşimi101.3. İstanbul’da Arazi Kullanımı Ulaşım İlişkisi141.4. Tramvay İmtiyazı Öncesi İstanbul301.4.1. İdari Yapı301.4.2. Nüfus361.4.3. Ulaşım Faaliyetleri401.4.3.1. Deniz Ulaşımı401.4.3.2. Kara Ulaşımı43İKİNCİ BÖLÜM49İSTANBUL KARA ULAŞIMINDA ATLI TRAMVAY DÖNEMİ492.1. Tramvay İmtiyazı Çalışmaları492.2. 1869 Tramvay İmtiyazı512.2.1. Dersaadet’te Tramvay Tesis ve İnşasına Dair 1869 Tarihli Mukavelenamenin Değerlendirilmesi512.2.2. Dersaadet’te Tramvay Tesis ve İnşasına Dair 1869 Tarihli Şartnamenin Değerlendirilmesi532.2.3. İstanbul Tramvay Şirketi 1870 Tarihli Nizamname-i Esasisinin Değerlendirilmesi572.2.4. 1869 Sözleşmesinin Yapım ve İşletme Süreci592.2.5. Omnibüs İşletmesi622.2.5.1. Üsküdar’da Omnibüs İşletmesi642.3. 1881 Tramvay İmtiyazı652.3.1. Dersaadet’te Müceddeden İnşa ve Tesis Olunacak Tramvay Hatlarına Dair 1881 Tarihli Mukavelenamenin Değerlendirilmesi652.3.2. Dersaadet’te Müceddeden İnşa ve Tesis Olunacak Tramvay Hatlarına Dair 1881 Tarihli Şartnamenin Değerlendirilmesi662.3.3. Şişli Tramvayı682.3.4. Tramvay Şirketi’nin Mali Durumu702.4. 1907 Tramvay İmtiyazı752.4.1. Dersaadet Tramvay Şirketi Müddet-i İmtiyaznamesinin Temdidi ve Bazı Hutut-ı Cedide İnşası Hakkındaki 1907 Tarihli Mukavelenamenin Değerlendirilmesi762.4.2. Yeni Hatların İnşası782.4.3. Atlı Tramvaylara Veda80ÜÇÜNCÜ BÖLÜM81İSTANBUL KARA ULAŞIMINDA ELEKTRİKLİ TRAMVAY DÖNEMİ813.1. Elektrikli Tramvay Sözleşmesi Hazırlık Süreci813.1.1. Tünel Şirketinin Satışı823.1.2. Dersaadet Tramvay Şirketi ile Müzakereler843.2. 1911 Elektrikli Tramvay İmtiyazı853.2.1. Dersaadet Tramvay Şirketi Hututunda Kudret-i Elektrikiye İstimaline Dair 1911 Tarihli Mukavlenamenin Değerlendirilmesi863.2.2. Dersaadet Tramvay Şirketi Hututunda Kudret-i Elektrikiye İstimaline Dair 1911 Tarihli Şartnamenin Değerlendirilmesi893.2.3. Dersaadet Tramvayları Hututu Cedidesi İmtiyazı Kakkında 8/ 21 Kanunisani 1326/ 1911 Tarihli Nameye Müzeyyil Mukavelenamenin Değerlendirilmesi943.3. Elektrikli Tramvay Yapım Süreci963.3.1. Proje Çalışmaları963.3.2. Şişli Deposu ve Bakım Atölyesi1003.3.3. Karaköy Köprüsü (Yeni Köprü)1033.3.4. Elektrikli Tramvay Saha Çalışmaları1113.4. Elektrikli Tramvay Umur-ı Zabıta Nizamnamesinin Değerlendirilmesi1173.4.1. Şirketin Uyması Gereken Kurallar1173.4.2. Şirket Çalışanlarının Uyması Gereken Kurallar1193.4.3. Yolcuların Uyması Gereken Kurallar1213.4.4. Yolcu Dışı Ahalinin Uyması Gereken Kurallar1223.4.5. Zabıta Memurlarının Uyması Gereken Kurallar1233.5. Elektrikli Tramvayların İşletme Süreci1233.5.1. Elektrikli Tramvayda İşletme Senaryoları1253.6. İstimlak Meselesi126DÖRDÜNCÜ BÖLÜM143CUMHURİYET DÖNEMİ TRAMVAYLARI1434.1. Tramvay Şirketiyle 1926 Yılında Yapılan Sözleşmenin Değerlendirilmesi1434.2. Fatih-Edirnekapı Projesi1464.3. Anadolu Yakası Tramvayları1494.3.1. Üsküdar-Kısıklı-Alemdağı Tramvay Projesi1494.3.2. Üsküdar-Haydarpaşa Tramvay Projesi1524.3.3 Kadıköy Tramvay Projeleri152BEŞİNCİ BÖLÜM154TRAMVAY ŞİRKETİ İŞLETME PERFORMANSI1545.1. Sefer1545.1.1. Sefer Sayılarının Artırılması1575.1.2. Topkapı Hatları Özelinde Yaşanan Yoğunluk1625.1.3. 1926 ve 1927 Yıllarında İşletme Genelinde Sefer Sayıları1655.1.4. Araç Tahsisleri1665.1.4.1. Öğrencilere Araç Tahsisi1665.1.4.2. Yabancılara Araç Tahsisi1685.1.4.3. Tören, Müsamere, Tiyatro ve Sinema İçin Özel Sefer Uygulaması1685.2. Araç1685.3. Yol1775.4. Durak1795.5. Ücret1845.6. Yolcu1885.6.1. Yolcuların Talep ve Şikâyetleri1885.6.2. Dersaadet Tramvay Amelesi Grevinin Yolcu Üzerindeki Etkileri1905.6.3. Kadınların Yolculuğu1915.6.4. Nezaketsiz Davranışlar, Suç ve Olaylar1945.6.5. Paso ve İndirimli Bilet Talepleri, Yaşanan Suistimaller1985.6.6. Para Üstü Ödenememesinden Dolayı Şikâyetler2015.6.7. Köprü Geçiş Ücretleri Hakkında Şikâyetler2025.6.8. İzdihamın Önlenmesi Talepleri2035.6.9. Sefer Aksaması Yönündeki Şikâyetler2055.6.10. Araçların Bakım Onarım ve Temizliği2065.6.11. Bulaşıcı Hastalık Tedbirleri2075.6.12. Tramvay Duraklarının Temizliği ve Aydınlatılması2095.6.13. Eşya ve Evcil Hayvan Taşınması2095.6.14. Kayıp Eşyaların Bulunması Talepleri2095.6.15. Tazminat Talepleri2105.7. Kaza2115.7.1. Kazaların Sebepleri2115.7.2. Kazaları Önleme Çalışmaları2205.7.3. Kaza ile İlgili Talep, Şikâyet ve Davaların İncelenmesi2265.8. Tramvay İşçilerinin Grevi2325.9. Elektrikli Tramvayın İşletme Yıllarında Yapılan Proje Çalışması2385.9.1. Hatların Uzatılması Projesi2385.9.2. Yedikule ve Topkapı Hatları Sinyalizasyon Çalışması2405.10. Tramvay Şirketi İşletme Göstergeleri2445.10.1. Tramvay Şirketi Yolcu Sayısı2445.10.2. Tramvay Şirketi Çalışan Sayısı2555.10.3. Tramvay Şirketi’nin Gelir-Gider Dengesi2575.10.4. Tramvay İşletmesi Araç Km Değerleri2615.10.5. Tramvay İşletmesi Hat Bazlı İşletme Göstergeleri263ALTINCI BÖLÜM280TÜNEL İŞLETMESİ2806.1. Tünel İmtiyazı Hakkında Ferman-ı Ali2806.2. Tünel Şirketi Mukavelenamesinin Değerlendirilmesi2806.3. Tünel Şirketinin Şartnamesinin Değerlendirilmesi2806.4. Tünel Şirketinin Mukavele Senedinin Değerlendirilmesi2866.5. Tünel’in Yapım ve İşletme Süreci2866.6. Tünel Şirketi İmtiyazının Yetmiş Beş Sene Müddetle Temdidine Dair Mukavelenamenin Değerlendirilmesi3036.7. Tünel’in İstanbul’un Sosyal ve Ekonomik Yaşamına Etkileri3056.8. Tünel ve Tramvay Şirketi’nin Millileştirilmesi308SONUÇ316EKLER331EK I: Dersaadet’te Tramvay Tesis ve İnşasına Dair Mukavelename331EK II: Dersaadet’te Tramvay Tesis ve İnşasına Dair Şartname333EK III: İstanbul Tramvay Şirketi Nizamname-i Esasisi342EK IV: Dersaadet’te Müceddeden İnşa Ve Tesis Olunacak Tramvay Hatlarına Dair Mukavelename354EK V: Dersaadet’te Müceddeden İnşa ve Tesis Olunacak Tramvay Hatlarına Dair Şartname358EK VI: Dersaadet Tramvay Şirketi Müddet-i İmtiyaznamesinin Temdidi ve Bazı Hutut-ı Cedide İnşası Hakkında Mukavelename364EK VII: Dersaadet Tramvay Şirketi Hututunda Kudret-i Elektrikiye İstimaline Dair Mukavlename369EK VIII: Dersaadet Tramvay Şirketi Hututunda Kudret-i Elektrikiye İstimaline Dair Şartname384EK IX: Dersaadet Tramvayları Hututu Cedidesi İmtiyazı Kakkında 8/ 21 Kanunisani 1326/ 1911 Tarihli Nameye Müzeyyil Mukavelename394EK X: Tünel İmtiyazı Hakkında Ferman-ı Ali401EK XI: Tünel Şirketinin Mukavelenamesi402EK XII: Tünel Şirketinin Şartnamesi403EK XIII: Tünel Şirketinin Mukavele Senedi413EK XIV: Tünel Şirketi İmtiyazının Yetmişbeş Sene Müddetle Temdidi Hakkında Ferman-ı Ali414EK XV: Tünel Şirketi İmtiyazının Yetmiş Beş Sene Müddetle Temdidine Dair Mukavelename417EK XVI: Aksaray-Topkapı Sinyalizasyon Projesi422EK XVII: Aksaray-Yedikule Sinyalizasyon Projesi423EK XVIII: 1911 Tarihli Sözleşmenin 9. Maddesinde Yapılan Değişiklik Talimatnamesi424EK XIX: 1926 Yılı Kanun-i Evvel Ayı Toplam İşletme Göstergeleri426EK XX: 1918 Yılı İstanbul Geneli Tramvay Hatları427EK XXI: Beyazıt-Taksim Metro Projesi Plan ve Profilleri428EK XXII: Galata-Pera Tünel Projesi433KAYNAKLAR434ABSTRACTIETT AS A PRE-NATIONALISATION INSTITUTIONThe subject of this study is to evaluate the impact of rail system investments in the modernization of İstanbul within the framework of more than 8,000 institutional documents, concession agreements and specifications. The Tram Concession, given in 1869, was renewed in 1881, 1907, 1911, 1912 and 1926. Tunnel Concession was also given in 1869 and it was updated in 1904. Periodic comparisons of contracts and specifications, monitoring the development in terms of contract and specification technique, give an idea about the course of technical capacity while preparing the infrastructure of the modernization process.Tramway Company which is an Ottoman company is a modern business that directs its investments according to rational parameters and evaluates the business performance with current business indicators, provides information flow with other business authorities operating in Europe and makes bench marking. The 41-year period of horse tram and the operation data related the process of electrification of the trams reveals the evolution of mobility in the city. The data series created as a result of transferring the data in the institution documents to a data pool, gives an idea about the human behavior of the period and the development of the city as it shows the course of the business.The public transportation service, which started with the horse tram, not only increased the urban mobility but also directed the reconstruction activities. Increasing speed and comfort in public transportation along with the Electric Tramway accelerated the development of new residential areas rather than the old districts of the city and the northward growth of İstanbul.