Taşköpürülüzâde'nin Şerhu'l-Fevâidi'l-Gıyâsiyye adlı eseri hakkında genel bir değerlendirme

Abstract

Abdülkahir el-Cürcânî’nin Esrâru’l-belâğa ve Delâilü’l-i‘câz adlı eserlerinde kelam ve felsefe disiplinleriyle ile yoğrulan dil ilimleri ve özellikle belagat ilmi Ebû Yakûb es-Sekkâkî’nin Miftâhu’l-‘ulûm adlı eseri ile yeni bir döneme girmiştir. Sekkâkî kelam, felsefe ve mantığın yöntemini belağat ilmine uygulayarak onu edebi zevkten çok mantıkî tanım ve taksimlerin hâkim olduğu bir saha haline getirmiştir. Kendisinden sonraki belagat çalışmaları bu eser ve yöntem etrafında şekillenmiş, Miftâhu’l-‘ulûm üzerinde muhtasar, şerh, haşiye vb. türlerde pek çok eser yazılmıştır. Miftâhu’l-‘ulûm’un belağatle ilgili üçüncü bölümü üzerine Hatîb el-Kazvînî’nin yazdığı Telhîsu’l-Miftah şöhret bulmakla birlikte Bedreddin b. Mâlik tarafından yazılan el-Misbâh ve Aduddin el-Îcî tarafından kaleme alınan el-Fevâidü’l-Gıyâsiyye de bazı çevrelerde bir ders kitabı olarak okutulmuştur. Bu çalışmada Taşköprîzâde’nin el-Fevâidü’l-Gıyâsiyye adlı muhtasar eser üzerine yazdığı şerh incelenecektir. Müellifin belagat sahasıyla ilgili en kapsamlı çalışması olan eser müteahhir dönem belagat kitaplarının ana özelliklerini taşımakta ve temel tartışma mevzularına yer vermektedir. Memzuc bir şerh olan eserde konular derinlemesine ele alınmakta, ana metnin anlaşılması güç olan bölümleri açıklanmaktadır. Teftâzânî ile Cürcânî ve onların takipçileri arasında süregelen tartışmalara yer verilmekte, bunlar değerlendirilerek bazı tercihlerde bulunulmaktadır. Îcî’nin ve Kazvînî’nin Miftâhu’l-ulûm’un yapısı üzerinde ve belagat konularının taksimatı konusundaki tasarrufları karşılaştırılarak tartışılması dikkat çekmektedir. Ayrıca eserde Taşköprîzâde’nin orijinallik iddiasıyla ileri sürdüğü bazı görüşleri de bulunmaktadır. Bu bildiride eserin genel özellikleri üzerinde durulacak, özellikle ihtilaflı konulardaki yaklaşımları ve orijinal olduğunu iddia ettiği bazı görüşleri incelenerek Taşköprîzâde’nin belagat ilmine katkısı üzerine bir değerlendirme yapılacaktır. Osmanlı ilmî hayatının önemli bir temsilcisi olan Taşköprîzâde’nin bu eseri çerçevesinde yapılacak bu değerlendirme ile Osmanlı ilim muhitinde belagat ilmine dair kaleme alınan metinlerin dili, seviyesi ve meselelerinin anlaşılması için mütevazı bir katkı yapılması amaçlanmaktadır