Beşinci (M.XI.) asır Hanefi hukukçularının ruhsat teorisi

Abstract

Azimet, teklifi hükümlerin muhatabı olan bireylerin tamamı için ilk baştan konulan genel mahiyetli küllî hükümleri ifade ederken ruhsat, hukuki emniyet ve istikrarın temini için şer'î delilin hilâfına sabit olan geçici/ istisnâi hükümler anlamına gelir. Hukuki işleyişin normal seyrini yitirerek olağan dışı sürece girdiği durumlarda dini-hukuki mükellefiyetlerin özel ve geçici yönünü teşkil eden ruhsat hükümleri ancak hukuk vâzıı merci tarafından özür olarak itibara alınan hususlar için geçerlilik arz eder. Ruhsat hükümlerinin tezahürüne sebep teşkil eden özür hallerinin son bulmasıyla bu hallere özgü istisnâi hükümler de işlerliğini yitirir. Bireylerin her halükârda hukukun belirlediği çerçevenin içinde kalmalarını temin etmek ve her durumda hukuki hayatın işleyişine imkân verecek tedbirler almak maksadıyla kanun koyucu kudret tarafından vaz' edilen hükümler, dünyevî ve uhrevî bakımdan mükelleflerin moral değerlerini üst düzeyde tutarak vicdânî rahatlığın temini yanında hukuk normlarına karşı saygı duygusunu muhafaza amacına hizmet etmektedirler. Usul-ü fıkıh literatüründe mahiyeti ve kapsamına ilişkin teorik çerçevesiyle sınırları belirlenen ruhsat kavramı furû-ü fıkıh eserleri başta olmak üzere İslam hukukuna dair kaleme alınan diğer eserlerde teknik anlamı yanında hükümlerin tespit ve tatbikinde kolaylık, kolaylaştırma vb. anlamlar ifade edecek tarzda mecâzî kullanımlarıyla birlikte değerlendirilerek hukuk külliyatında yerini almıştır. Rukhsah (relief) stands in contrast to azimah (obligation). It denotes the rules enacted by Allah to lighten the obligation of a mukallaf (a Muslim bound by Islamic rules and obligations) in certain cases that call for such established by Allah which are not peculiar to certain circumstances of mukallaf. We intend, in this thesis, to focus detailedly on this meaning of rukhsah. Here azimah means a rule that is established for something with a primary status ('unwan awwali). İn contrast, rukhsah is a rulet hat is made with a secondary satatus ('unwan thanawi) in case of emergency (idtirar) or compulsion (ikrah). The term belongs to usul al fıqh and is not used in the sense intended by the Holly Prophet of İslam (p.u.h) when he said: Verily Allah likes His rukhsahs to be adopted just as He wishes that His azimahs are aboyed. The term rukhsah does not mean-as it comes to mind initially- action upon Shari' (Legislator, i.e. Allah) encourages it. Sometimes, forgoing adoption of these permissions -like permission to do iftar (break fast) in travel may be haram (unlawful). What is meant by rukhsah is the mukallaf's right to examine the verdicts concerning different cases and tehereupon follow the one that is void of obligationary element in attemp to combine to matters: first, commitment to Shari' limits and avoiding sin, and second, making the duty as much easier as possible for himself by traing to find the verdict that is lighter and easie, and then following it in various cases.