Pervane Beg Nazire Mecmuası (557a-580b): trankriptli, edisyon kritikli metin

Abstract

Mecmua of Nazires of Pervâne b. Abdullah which was arranged in 1560 as 627 sheets presented to Süleyman I. and it is one of the most important mecmuas. This mecmua, contains 7360 ghazels and 625 poets. It's recorded with number 406 in Topkapı Palace Library's Baghdad Catalogue. This thesis is occured by having been read in a transcribed way from the mecmua's poems which are between 557a and 580 b pages. In these pages there 100 poets and their 293 gazels and 6 ferd, one kıt'a. Poems' page numbers and their lists can be found in the Index part. In the list part, poets' names with alphabethic order and their poems' in the mecmua and thesis's place are presented. This mecmua is important because. Ghazels in the 16 th century's language feature. Ghazels in the mecmua are compared with ghazels which in the published divans. The differences and shortages are mentioned in the footnotes. So some poet's unknown ghazels have been found out. This essay avords some poets' being forgetten.

Türkler İslamiyet'in kabulüyle birlikte farklı bir dil ve kültürle tanıştılar. Bu etkileşimle ortaya çıkan Klasik Türk Edebiyatı birçok kaynaktan beslenen, yüzyılların ortak birikimini yansıtan bir edebiyat olarak zengin eserleriyle karşımızda durmaktadır. Divan Edebiyatı da diyebileceğimiz Klasik Türk Edebiyatında şiirin önemli ve özel bir yeri vardır; hatta çeşitli şiir söyleme tarzları ortaya çıkmıştır. Bir çoğu aynı zamanda birer ilim adamı, hattat, mûsikişinas vb. gibi sanatkar olan Dîvân şâirleri, ilim, sanat ve kültür malzemesi bakımından zengin eserler vücûda getirmişlerdir. Bu şâirlerden bir kısmı devrinde üstat olarak şöhret bulurken, bir kısmı bu üstatların gölgesinde kalarak ikinci veya üçüncü derecede şâirler olarak değerlendirilmişlerdir. Kimi şâirlerin, üstat şâirlerinkine benzer şiirler yazabilme gayretleri ve büyük şâirlerin birbirlerine yazdıkları şiirler nazîre türünün başlamasına ve gelişmesine olanak sağlamıştır. Aynı zamanda usta-çırak geleneği içerisinde yazılan bu nazîreler gençlerin bu alanda yetişmesi için bir mektep olmuştur. Bir şâirin şiirine, vezin, kâfiye, redif bakımından aynı olacak şekilde başka bir şiir söylemeye nazîre denir. Yapılan bu iş tanzir etme veya cevap vermedir. Nazîre yazma ayrı bir kabiliyet ve bilgi gerektirir. Buna rağmen nazîre yazımı zamanla daha da gelişmiş ve çoğalmıştır. Bu da nazîre mecmûalarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Beğenilen bir şiire onlarca nazîre söylenmiştir. Nazım şekilleri içinde en çok gazellere nazire yapıldığı söylenebilir. Nazîreler değişik adlar taşıyan nazîre mecmûalarında toplanmıştır. Nazîre mecmûaları bilhassa dîvânı bulunmayan şâirlerin şiirlerinin bize ulaşmasını sağlayan önemli kaynaklar olarak karşımıza çıkmıştır. Bunun yanında nazîre mecmûaları dîvân sahibi şâirlerin dîvânında bulunmayan birçok şiirini de zapt ederek bize ulaşmasını sağlamıştır. Bu mecmualar millî zevkimizin tarih çizgisi boyunca uzayan gelişme seyrini de takip etmemize yardımcı olur. Bugünkü bilgilerimizle ilk nazîre mecmûası Hicri 840, miladî 1437'de Ömer bin Mezîd tarafından derlenmiş olan, 84 şâirin 397 şiirini içine alan Mecmû'atü'n-nezâ'ir dir. Ömer bin Mezîd'in mecmuasından sonra yazılan bir diğer mecmûa Eğridirli Hacı Kemâl'in 1512'de yazdığı Câmiü'n-nezâirdir. Bu mecmûada 266 şâire ait nazîreler vardır. Bu eser Beyazıt Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Yine aynı asırda yazılan bir başka nazîre mecmûası ise Edirneli Nazmî'nin, 243 şâirin 3356 şiirine yer verdiği Mecmûau'n-nezâirdir. Bütün bu nazîre mecmûalarından sonra üzerinde çalıştığımız M.1560 yılında Pervâne bin Abdullah tarafından tertip edilen Mecmu'âtü'n-nezâir gelmektedir. Bu mecmûada, 627 varakta toplanmış 525 şâirin 7360 nazîresi yer almaktadır. Kânunî Sultan Süleyman'a sunulan eserin tek nüshası Topkapı Sarayı'nın Bağdat Köşkü kütüphanesinde B.406 numaraya kayıtlıdır. Eser, oldukça hacimli olup Eski Anadolu Türkçesi'nin dil husûsiyetlerini yansıtmaktadır. 16. YY' da Mecmû'atü'n-nezâir adıyla yazılmış olan Pervâne Bey mecmûası üzerinde birçok yüksek lisans çalışması yapılmıştır. Çalışmamızda mecmuanın 557a-580b varakları arasındaki gazeller ve onlara yazılan nazireler transkripsiyonlu metin haline getirilmiştir. Bu sayfalar arasında farklı vezin ve kafiyelerde yazılmış 28 gazele yapılan 238 nazire bulunmaktadır. Gazeller numaralandırılırken önce kendisine nazire yapılan esas gazele tek numara verilmiştir. (1, 2, 3, 4… vb. ) Daha sonra bu gazellere yapılan nazireler ikinci bir numarayla belirtilmiştir. (1/ 1,1/ 2,1/ 3, … vb.) Bu numaralar verilirken önce mecmuada çerçeve içinde bulunan gazeller daha sonra haşiye kısmındakiler olmak üzere bir sıralama takip edilmiştir. Sıralamaya göre kendisine en fazla nazire yazılan gazel 33 adet naziresiyle Ahmet Paşa'nın 16 numaradaki gazelidir. Eserde nev-i diger ya da nev-i ahar başlığı altında yazılmış; bir gazeli ve nazirelerini, kendinden sonra gelen gazel ve nazirelerden ayıran Bâkî'ye ait 27 gazel daha vardır. Bu şiirler X harfiyle gösterilmiştir. Bunların yanında 6 adet ferd ve 1 kıt'a bulunmaktadır. Vezin ve kafiyenin değiştiğini gösteren bu gazel, kıt'a ve fertler daima mecmuanın haşiye bölümünde yer almıştır. Çalışmamızda şairi belli olmayan iki gazel vardır; (14/ 4, 29/ 5) bunlar indeks kısmında belirtilmiştir. Ayrıca 7/ 4, 16/ 22, 19/ 8 numaralı gazellerin mahlası bulunmamaktadır. Her gazelin başında kime ait olduğunu belirten ibareden bu üç gazelin ilkinin Sinan Çelebi'ye, diğer ikisinin Kemâl Paşazâde'ye ait olduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan 16/ 22 numaralı gazel Kemâl Paşazâde Dîvânı'nda mevcuttur. Ancak Pervane Beg Mecmuası'nda nazire mahiyetindeki gazellerin başına konmuş olan ibarelerin her zaman doğru olduğu iddia edilmez; çünkü bazen, seyrek de olsa, bir başlıkta ismi geçen şairin mahlas beytinde adı farklı kaydedilmiş olabilmektedir. Şiirlere verilen numaraların üzerinde daha küçük punto ile yazılan ve 1'den başlayıp şiir sayısına göre devam eden sayılar dipnot numaralarıdır. Sonra bu numaralar dipnot bölümünde verilerek gazelin, mecmuanın hangi sayfasında bulunduğu belirtilmiştir. (557a, 557b, 558a ...vb.) Mecmuada her şiirin başına bir başlık yazılmıştır, dipnotta sayfa belirtildikten sonra bu başlık verilmiştir. ( Nazire-i Şeyhi vb.) Eğer bu şiire ulaşabileceğimiz matbû bir dîvân veya nüsha varsa bunlardaki sayfa ve gazel numaraları verilerek her iki metnin karşılaştırılması yapılmış, nüsha farklılıkları, eksik veya fazla beyitler dipnotta belirtilmiştir. Aynı zamanda dîvânlarda bulunmayan gazeller de belirtilerek gün ışığına çıkmaları sağlanmaya çalışılmıştır. Gazellerin karşılaştırılmasında matbû dîvân veya nüshadaki, anlamca metne uygun ve hatasız yazım, tercih edilmiştir. Mecmuada bulunmayan zaruri ilaveler köşeli parantez içinde verilmiştir. Bununla beraber şiirlerin başında aruz kalıpları belirtilmiştir. Çalışmamızda 16/ 23 nolu gazelde mahlas olarak bulunan Harfî ismi; Tuhfe-i Nâilî de dahil olmak üzere şair tezkirelerinde yer almamaktadır. Ayrıca çalışmamız içindeki 578b ve 579a numaralarının verildiği bölümde en az bir varak veya varaklar eksiktir. Her iki sayfada bulunan nâkıs gazeller, varsa, matbû dîvân veya nüshalardan tamamlanmış, metinde eksik olan beyitler dipnotta verilmiştir. Çalışmamızda faydalandığımız dîvân ve eserlerin isimleri bibliyografya bölümünde verilmiştir.