İbnü’l-Hâci̇b’i̇n usul düşüncesi̇ ve Muhtasaru’l-Müntehâ ekseni̇nde oluşan şerh geleneği̇

Abstract

Bu çalışma, fıkıh usulü tarihinin en etkin isimlerinden İbnü’l-Hâcib’in usul anlayışını ve görüşlerini ortaya koymayı ve bu alanda yazdığı Muhtasaru’l-Münteha etrafında gelişen şerh geleneğini incelemeyi hedeflemektedir. Metafizik-mantık dili üzerine kurulu mütekellim usul yazımınının en iyi örnekleri arasında yer alan bu eser, fıkıh usulü tarihinde üzerinde en çok şerh ve hâşiye çalışmasına esas teşkil etmiş bir metin olması yönüyle temayüz eder. Bu çalışma, dört bölümden müteşekkildir. Birinci bölümde ilk olarak İbnü’l-Hâcib’in hayatı ve eserleri hakkında verilmiş, sonrasında usul eserlerinin kaynakları, muhtevası ve sistematiği ortaya konulmuştur. İkinci bölüm İbnü’l-Hâcib’in usul görüşlerine hasredilmiştir. Bu bölümün ilk kısmında İbnü’l-Hâcib’in özellikle fıkıh usulü tasavvuru ve bu ilmin bütününe yönelik küllî bakış açısı değerlendirilmiştir. İkinci kısmında ise eserinde yer verdiği temel fıkıh usulü meselelerine dair görüş ve yaklaşımları ayrıntılarıyla incelenmiştir. Ayrıca diğer usulcülerden farklı olan bakış açılarına, usul konularıyla ilgili kendine özgü görüş ve yaklaşımlarına değinilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde İbnü’l-Hâcib’in el-Muhtasar’ı üzerine yapılan şerh ve hâşiye çalışmalarının dökümü verilmiş, eser üzerine niçin bu kadar çok şerh yazıldığı sorusunun cevabı araştırılmıştır. Dördüncü bölümde eser üzerine yazılan dört şerh ayrıntılı olarak tanıtılmış, kaynakları ve şerh üslubuyla ilgili özellikleri tespit edilmiştir.

This study seeks to uncover Ibn al-Hādjib’s ideas on Islamic theoretical jurisprudence (ilm usūl al-fiqh), one of the most significant figures in the history of usūl al-fiqh, and to scrutinize the commentary tradition that emerged with his abridgement jurisprudential work, Mukhtasar al-Muntahâ. This work, which is among the best examples of the school of mutakallim based on the language of metaphysics-logic, is distinguished by the fact that it is the text on which the most commentaries and glosses have been written in the history of usul of fiqh. This study consists of four chapters. Chapter one provides an overview of Ibn al- Hādjib’s life and works, followed by an examination of the sources, content, and systematics of his usūl works. The second chapter focuses on Ibn al-Hādjib’s approach to fiqh methodology. Initially, his understanding of usul al-fiqh was analysed, alongside his holistic perspective on the subject. Subsequently, the chapter presents an in-depth examination of his views and approaches towards the fundamental topics of usūl al-fiqh. Furthermore, we attempt to highlight his distinctive viewpoints and approaches on this subject, which differentiate him from other usūl al-fiqh scholars. The third chapter provides a list of commentaries and glosses on Ibn al-Hādjib’s al-Muhtasar, investigating the reasons for the abundance of such commentaries. In chapter four, there is a detailed introduction of the four commentaries on this work, and their sources and characteristics related to the style of commentary are identified.