Çubuk Çayı Havzası'nın hidrografyası

Abstract

Dünya üzerindeki su kaynaklarının eşit dağılmadığı bilinen bir gerçektir. Ancak mevcut durumda zaten sınırlı olan bu kaynaklar; iklim değişikliği, tarım ve sanayi faaliyetleri ile bilinçsizce kullanım gibi çeşitli etkenler nedeniyle giderek azalmaktadır. Bu durum, su krizlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır. Türkiye`de de benzer şekilde su kaynaklarının azalması, bu kaynakların etkin bir şekilde yönetilmesini ve planlanmasını gerektirmektedir. Bu çerçevede, Ankara ili sınırları içerisinde yer alan Çubuk Çayı, Yukarı Sakarya Nehri Havzası içinde Ankara Çayı`na bağlanan en büyük kollardan biri olup hem doğal hem de beşeri kullanım açısından büyük önem taşımaktadır. Havza, başta Çubuk 2 Barajı olmak üzere Ankara`nın içme ve kullanma suyu temininde oldukça önemlidir. Bu nedenle, çalışmada Çubuk Çayı Havzasının Hidrografyası incelenmiştir. Yapılan incelemeler dört bölümde ele alınmıştır. İlk iki bölümde havzaya ilişkin genel özellikler ve morfometrik analizler değerlendirilerek havza tanıtılmış, üçüncü bölümde bu bulgular ile arazi çalışmaları birleştirilerek havzanın hidrolojik ve hidrometrik özellikleri ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde, elde edilen tüm veriler bir arada değerlendirilmiş, havzanın 10, 25, 50 ve 100 yıllık projeksiyonları oluşturulmuştur. Ardından, Havza üzerinde tespit edilen sorunlar ele alınmış ve bunlara yönelik çözüm önerileri sunularak çalışma tamamlanmıştır. Giriş bölümünde, Çubuk Çayı Havzasının konumu ve genel coğrafi özellikleri ortaya konularak; fiziki coğrafya özellikleri başlığı altında jeoloji ve tektonik, jeomorfoloji, toprak, iklim, bitki örtüsü açıklanıp; beşeri ve ekonomik faaliyetler adı altında, sahanın nüfusu ve yerleşmesi, turizm, sanayi faaliyetleri, tarım ve hayvancılık, madencilik ve ulaşım değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı, “Amaç ve Kapsam” kısmında; kullanılan materyallere ise “Materyal ve Yöntem” kısmında değinilmiş olup, en son saha üzerinde yapılan çalışmalar “Önceki Çalışmalar” başlığı altında eklenerek giriş kısmı tamamlanmıştır. İkinci bölümde, havzanın morfometrik analizleri yapılarak üç ayrı başlık altında; alansal, çizgisel, yüzeysel parametreler olarak değerlendirilmiş olup, alansal parametreler: havza alanı, havza çevresi, dairesellik oranı, havza uzunluk oranı, yoğunluk oranı, biçim katsayısı, birleşik şekil faktörü, havza şekil faktörü, havza görünüm oranı, vadi yoğunluğu, akarsu sıklığı, yatak varlığı sabitesi, infiltrasyon sayısı, tekstür oranı; çizgisel parametreler başlığı altında: havza uzunluğu, maksimum havza genişliği, ana akarsu uzunluğu, akarsu uzunluk oranı, çatallanma oranı, yüzeysel akış uzunluğu, uygunluk oranı; yüzeysel parametreler başlığı altında ise; eğim, bakı, yükselti, rölyef oranı, kurvatür dereceleri, nispi alan, nispi yükselti, hipsometrik eğri, hipsometrik integral, gravelius indeksi, asimetri faktörü, yamaç yüzeyi kıvrımlılığı ve vadi profiline ait parametreler incelenmiş ve bölüm sonlandırılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde, havzanın hidrolojik ve hidrometrik özellikleri adı altında; havzanın meteorik su potansiyeli, hidrojeolojik yapısı ve yeraltı suyu durumu, yeraltı suları ve kaynakları ile yüzey sularından bahsedilmiş, ardından havzanın hidrometrik analizleri kapsamında; debi, verim, akış yüksekliği, rejim, taşkın, su potansiyeli ve su kalitesi eklenerek üçüncü bölüm bitirilmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde, önceki bölümlerde edilen veriler ayrıntılı olarak değerlendirilmiş ve bu verilerden hareketle havzanın 10, 25, 50 ve 100 yıllık gelecek projeksiyonları ortaya konulmuştur. Bu kapsamda, havza üzerinde günümüzde gözlenen mevcut problemler bilimsel bir bakış açısıyla ele alınmış, söz konusu problemlerin ilerleyen yıllarda yaratabileceği olası etkiler tartışılmıştır. Son olarak, tespit edilen sorunlara yönelik uygulanabilir çözüm önerileri geliştirilmiş ve çalışma bütüncül bir değerlendirme ile sonlandırılmıştır.

It is a well known fact that water resources are not evenly distributed across the world. However, these already limited resources are gradually decreasing due to various factors such as climate change, agricultural and indutrial activites, and unconscious use. This situation paves the way for the emergence of water crises. Similarly, in Turkey, the decline of water resources necessitates their effective management and planning. In the context, the Çubuk Stream, located within the boundaries of Ankara Province, is the largest tributary of the Ankara River within the Upper Sakarya River Basin, And it holds great importance in terms of both natural and human use. The basin is particularly significant as it hosts the Çubuk 2 Dam, which plays a critical role in meeting Ankara`s drinking and domestic water supply. For this reason, the hydrography of the Çubuk Stream Basin has been examined in this study. The analyses were carried out in three main section. İn the first tow sections, genelra characteristics of the basin and morphometric analyses were evaluated to introduce the basin. In the third section, these findings were combined with field strudies to reveal the hyrological and hydrometric characteristics of the basin. In the fourth section, all data were evaluated together, and 10, 25, 50 and 100 year projections of the basin were developed. Subsequently, the problems identified in the basin were discussed, and solution proposasl were presented, concluding the study. In the introduction section, the geographical location and general geographical characteristics of the Çubuk Stream Basin are addressed. Under the title of physical geographical features, topics such as geology and tectonics, geomorphology, soil, climate and vegetation cover discussed. Under the secion of human activits, the region`s population, settlement scructure, and economics characteristics including tourism, industrial activities, agriculture and livestock, minig and transportation ara evaluated. The study`s objecives ara discussed in the “Aim and Scope” section, and the materials used are detailed in the “Materials and Methods” section. Finally, previous research conducted in the area is summarized under the “ Previous Studies” heading to complete the introduction. In the second chapter, morphometric analyses of the basin are conducted under three main headings: areal, linear and relief (surface) parameters. Arela parameters include: basin area, basin perimeter, circulation ratio, elongation ratio, dranaige density, form factor, compactness coefficient, shape factor, basin relief ratio, valley density, stream frequency, constant of channel maintenance, infiltration number and texture ratio, Linear parameters include: basin length, maximum basin witdh, main stream length, stream length ratio, bifurcation ratio, overland flow length and fitness ratio, Relief (surface) parameters include: slope, aspect, elevation, relief ratio, curvature degrees, relative area, relative relief, hpysometric curve, hypsometric integral, gravelius index, asymmetry factor, slope surface curvature and valley profiles. Thes chapter concludes with a comprehensive analysis of these parameters. In the third chapter of the study, under the title of the hydrological and hypsometric characteristics of the basin, topics such as the meteoric water potential, hydogeological scructure, groundwater status, springs, and surface water resources of basin are discussed. Following this, within the scope of hydrometric analyses, the chapter continues with evaluations of discharge, yield, flow height, flow regime, flood characteristics, water potential and finally, water quality, thereby concluding the third section of the study. In the fourth section, the data obtained in the previous chapters were throughly evaluated, and based on these data, 10, 20, 50, and 100 year future projections of the basin were presented. In the context, the existing problems currently observed in the basin were examined from a scientific perspective, and the possible impacts these problems might create in the coming years were discussed. Finally, applicable solution proposals were developed for the identified problems, and the study was concluded with an overall evaluation.