Lozan’dan “Stratejik mekanizma”ya: Türk-Amerikan ilişkilerinde devamlılık üzerine bir değerlendirme

Abstract

Lozan’da Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması sonrasında, Amerikalı ve Türk heyetler arasında 6 Ağustos 1923’te ayrıca imzalanan ve ABD’nin Türkiye’yi tanımasına, bu genç ülke ile diplomatik ilişkiler kurmasına müsaade eden antlaşma, ABD Senatosu’nda dört sene sürecek bir tartışmalar silsilene neden oldu. Dört sene sonunda, Senatonun söz konusu antlaşmayı onaylamayı reddetmesi sonucunda, ikili diplomatik ilişkiler Türk ve Amerikan hükümetlerinin bulduğu diplomatik bir ara yol ile -modus vivendi- başlayabildi. Erken Cumhuriyet döneminde Türk-Amerikan ilişkilerinin ajandası büyük oranda ticaret ile temel hak ve özgürlükler konularına odaklanırken; ilişkilerdeki stratejik boyut, ancak Soğuk Savaş’ın başlamasıyla ortaya çıktı. İki kutuplu dünyanın netleşmesi ve Türkiye’nin de NATO üyeliği ile beraber, “stratejik ittifak” olarak tanımlanan ikili ilişkilere yönelik olarak, Soğuk Savaş sonrası dönemde farklı kavramsallaştırmalar geliştirildi: Kuvvetlendirilmiş ortaklık (1992), Stratejik ortaklık (1999), Stratejik ilişki (2005), Model ortaklık (2009), ikili ilişkileri farklı kavramlarla tanımlama girişimlerinin en akılda kalanlarıdır. En son ise Biden yönetimi, Türk-Amerikan ilişkilerini tanımlamak amacıyla “Stratejik mekanizma” kavramsallaştırmasını tercih etti. Bu mekanizma ile beraber ikili ilişkilerde uzun süredir var olan tıkanıklıkların giderilmesi ve farklı alanlarda iş birliğinin kolaylaştırılmasının hedeflendiği belirtildi. Türkiye Cumhuriyeti’nin ABD ile ilişkilerinin ilk yüz senesi her ne kadar sayısız iniş, çıkış, kriz ve çıkmaza şahitlik etse de aynı zamanda beraberinde devamlılık da barındırmaktadır. Bu çalışma, Lozan’dan “stratejik mekanizma”ya, Türkiye-ABD ilişkilerindeki devamlılık unsurlarının altını çizmeyi hedeflemektedir. Tarihsel bir arka plandan sonra, Joe Biden’ın başkanlık koltuğuna oturmasıyla beraber meydana gelen son gelişmeler ışığında ikili ilişkileri incelemeyi hedefleyen bu çalışma, geçmiş ile günümüz arasındaki bağları vurgulayacaktır