Hanefî mezhebinde zalim imama itaat-isyan tartışmaları ve bağy literatürü (h. 6./ m.12. yy.a kadar)

Abstract

Bu çalışma, zalim imama itaatin gerekliliği veya ona isyanın meşruiyetine dair akâid/ kelâm alanına giren tartışmaları, fıkıhtaki bağy meselesi ile karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Bağy, Müslüman toplum içerisinde silahlı güç sahibi bir grubun, haklı olduğuna inandıkları, ancak aslında haksız olan bir gerekçe (tevil) ile kendisine itaat gerekli olan imama ve Müslümanların geri kalanına karşı savaş başlatmaları anlamını ifade etmektedir. Çalışma, Ebû Hanîfe’den (ö. 150/ 767) başlayarak hicrî altıncı yüzyıla kadar Hanefî mezhebi mensuplarının görüşlerine odaklanmaktadır. Fıkıh mezhepleri arasından Hanefîliğin araştırmaya konu edilme sebebi, bu ekolün bağy meselesinin fıkıh literatürüne dahil edilmesinde merkezî rol oynamış olmasıdır. Ayrıca fıkıhta Hanefî mezhebini benimseyen âlimlerin kelâmda birbirlerinden ayrışarak çoğunlukla Mutezile ve Mâtürîdîlik şeklinde iki ana eğilime mensup olmaları, zalim kişinin imameti ve ona isyanın meşruiyeti meselelerinde görüş farklılıklarına sebep olmuştur. Bu çalışma, bahsedilen konularda Hanefî mezhebi içerisinde öne çıkan yaklaşımların gelişim sürecinin ve farklılaşmaların izini sürmeyi hedeflemektedir.

This study examines the theological debates regarding the necessity of obedience to an unjust ruler or the legitimacy of rebellion in conjunction with the legal concept of baghy. Baghy refers to the act of a Muslim group that initiates armed conflict against the imām and the rest of the Muslim community, believing they have a just cause (ta'wīl), when, in fact, they do not. The focus of this study is the perspectives of Ḥanafī scholars starting from Abū Ḥanīfa (d. 150/ 767) up to the sixth century A.H., as the Ḥanafī school of law played a central role in incorporating the concept of baghy into the legal literature. Furthermore, two different theological trends among Ḥanafī scholars, namely Mu'tazilism and Māturīdism, led to differences of opinion regarding the legitimacy of an unjust ruler and rebelling against him. This study aims to trace these differences and the development of approaches within the Ḥanafī school.