Katip Çelebi’de ıslahat düşüncesi

Abstract

Kâtip Çelebi, Osmanlı devletinde ortaya çıkan siyasi, sosyal ve ahlaki bozulmaları tespit etmek ve bu sıkıntıları çözmeye yönelik ıslahat tedbirlerini önermek amacıyla bir çok eser kaleme almıştır. İşte bu çerçevede olmak üzere araştırma, Kâtip Çelebi'nin bozulmaya hangi verilerden hareketle ulaştığını, bozulmayı nasıl algıladığını ve en önemlisi de bu bozulmaya karşı ne tür bir ıslahat önerdiğini tartışmak istemektedir. Konunun ikinci ve verilerin örneklemesini amaçlayan bölümü ise Kâtip Çelebi'nin özellikle siyasi ve idari alandaki bozulmayı ve ıslahatı konu edinen Düstûrü'l-Amel adlı risalesinin transliterasyonunu ve bu risalenin düşünsel alt yapısıyla siyasetin tanım, temel, ilke ve işleyişine ilişkin konuların açığa çıkarılmasını içermektedir. Araştırmanın konusu Kâtip Çelebi'nin ıslahatla ilgili düşüncelerinin anlatılması olunca konunun işlenişinde uyulan metot da bir anlamda tasviri olmuştur. Kâtip Çelebi'nin düşüncelerine temel oluşturan kavramsal çerçevenin kavranması açısından çeşitli ilmi gelenek ve kişilerin kısa bir tanıtımını yapmak gerekli sayılmıştır. Bu çerçevede Kâtip Çelebi'nin düşünceleri ile diğer entelektüel gelenek ve ıslahat yazarları arasında karşılaştırmalar yer yer yapılmış fakat tezin geneline yayılmamıştır. Kaynakların kullanımı açısından bakıldığında konunun ortaya konulmasında temel olan doğrudan bozulmaların tespit ve ıslah önerilerini sunmak amacına yönelik olarak yazılan Düstûrü'l-Amel ve Mîzânü'l-Hakk risaleleridir. Fakat konunun anlatılmasının temelini oluşturan bazı ön bilgi ve başlıklarla gerekli ek bilgiler, yardımcı ve ikincil kaynaklara başvurularak verilmiştir. Kâtip Çelebi'yi diğer ıslahat yazarlarından ayıran en temel özellik onun bozulmayı sadece siyasi ve idari alanla sınırlı görmemiş olması ve düşüncelerini İslam siyaset yazın geleneklerini temel alarak ve belli bir felsefi alt yapıyla beraber ifade etmiş olmasıdır. Siyasi ve idari alandaki ıslahat önerisi yanı sıra, Kâtip Çelebi, halkın dini-ahlaki ve içtimaî hayatında da ıslahat yapılması fikrine sahiptir. Kâtip Çelebi, özellikle ilmi zihniyetin bozulmasıyla ilgili düşünceleri ve bunun hal çaresine yönelik teklifleriyle dikkati çekmiştir.