Bir toplumsal hafıza biçimi olarak “hacc anlatıları”

Abstract

Toplumsal bellek çalışmaları II. Dünya savaşı sonrası sosyal bilimler yazınında gittikçe artan bir popülerliğe kavuşmuştur. Ortaya konan eserler incelendiğinde bu çalışmaların trajedi ve yas merkezli oldukları görülmektedir. İnsan ve toplum hafızasının yaşanmış olan olumsuz olayları daha çok hatırlama ve anması üzerine yatkınlıkları ile hatırlamanın bir de olumlu ciheti bulunmaktadır. İşte bu tez çalışmasında toplumsal belleğin Türkiye’deki hac ve umre anlatıları üzerinden olumlu hatırlama işlevine odaklanılarak bir toplumsal hafıza analizi yapılacaktır. Özellikle hac ibadetini yerine getirmemiş ve kültürel anlamda İslami referanslar içerisinde büyütülmüş olan bireyler, hac anlatıları vasıtası ile sanki haccı deneyimlemişler gibi bir hissiyat içerisine girebilmektedir. Hac anlatıları, toplumsal belleği belirleme ya da etkileme anlamındaki işlevlerinin yanı sıra Müslüman bireylerde hac motivasyonuna da olumlu anlamda etkilediği düşünülmektedir. Tüm bu iddiaları sınanma ve sağlanma imkânı bağlamında yöntemsel olarak saha araştırmasını da içerecek şekilde hacca ve sadece umreye gitmiş olan toplamda 42 kişi ile katılarak gözlem ve sonrasında da 39 kişi ile derinlemesine mülakatlar yapılmıştır. Ayrıca tezi hazırlayanın kendi yaşadıkları ve tanık oldukları üzerinden bir hac anlatısı da oluşturulmuştur. Sonuç olarak hac anlatılarının Türkiyeli Müslüman kimliğinde kurucu bir öğe olarak işlev gördüğü ve özellikle hac anlatılarının dinleyenlerde hacca gitmeye dair olumlu etkiye neden olduğuna dair sonuçlar ortaya çıkmıştır.

Social memory studies have gained increasing popularity in the social sciences literature after the Second World War. When the works revealed are examined, it is seen that these works are centered on tragedy and mourning. There is also a positive aspect of remembering with the tendency of human and social memory to remember and commemorate negative events more. In this thesis, a social memory analysis will be made by focusing on the positive remembering function of social memory through the narratives of pilgrimage and Umrah in Turkey. In particular, individuals who have not fulfilled the pilgrimage and have been brought up in culturally Islamic references can feel as if they have experienced the pilgrimage through pilgrimage narratives. Pilgrimage narratives are thought to lead to pilgrimage motivation in Muslim individuals, in addition to their functions in determining or influencing social memory. In the context of testing and ensuring all these claims including field research methodically, with a total of 42 participants who went on pilgrimage and only Umrah an observation has been made and then interviewed with 39 participants in-depth. In addition, a pilgrimage narrative was created based on the experiences and witnesses of the person who prepared the thesis. As a result, results have emerged that the pilgrimage narratives have a function as a founding element in the Turkish Muslim identity and that especially on the audience of the pilgrimage narratives, these narratives have a positive effect on their decision.