Hanefi Resmü’l-müftî literatüründe fetva verme yöntemleri (tahrîc-tercih-taklit)

Abstract

Âdâbü’l-fetva ve fetva verme yöntemleri (fetva usûlü) olarak iki kısımda mütalaa edilen resmü’l-müftî muhtevasından fetva verme yöntemleri mezhep kavlinin değiştirilmesinin gerekli olduğu durumlar, mezhep birikimi arasından esas alınacak kavlin belirlenmesine dair prensipler ve Hanefi fıkıh külliyatı içerisinden itimat edilen kitaplar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Mezhep kavlinin değiştirilerek yeni bir kavil ortaya konulması bir tahrîc faaliyetidir. Mezhep birikimi yani zâhiru’r-rivâye, nevâdir ve fetâvâ mesâili veya mezhep imamlarıyla meşayih kavilleri arasından esas alınacak kavlin belirlenmesine ise tercih denilir. Bir kitaptan mevcut kavli tahkiye etmek ise o fakihi taklit etmek olarak nitelendirilir. O halde müftî için bir usûl belirleme arayışında olan resmü’l-müftî literatürünün, şartlara ve durumlara göre müftî için üç yöntem sunduğu söylenebilir. Bunlar tahrîc, tercih ve taklid ederek fetva vermektir. Bu çalışma, resmü’l-müftî muhtevası içerisinde yer alan bu üç fetva verme yönteminin Hanefi fıkıh tarihinde ortaya çıkışına, gelişimine ve fukahanın bu yöntemlerle ilgili prensipler hakkındaki değerlendirmelerine odaklanarak tahrîc, tercih ve taklid üst başlıkları altında fetva verme yöntemlerini inceleme konusu yapmıştır.The methods of giving fatwā from the content of rasm al-muftī, which are considered in two parts as ādāb al-fatwā and methods of giving fatwā (usūl al-fatwā) consist of three sections. These sections are the situations when it is necessary to change the mad̲h̲hab's opinion, the principles for determining an opinion among the mad̲h̲hab's accumulation, and the reliable books from Hanafi fiḳh literature. Changing the mad̲h̲hab's opinion and introducing a new one is takhrij. The determination of the opinion among the mad̲h̲hab’s accumulation, that is, ẓāhir al-riwāyah, nawādir and nawāzil or the opinions of mad̲h̲hab’s imāms and mas̲h̲yak̲h̲a is called tarjih (preference). Quoting an existing opinion from a book is considered giving fatwā by taqlid. Then, it can be said that the rasm al-muftī literature offers three methods for the muftī according to the conditions and situations. These are giving fatwā by takhrij, tarjih and taqlid. This study, which focuses on the emergence and development of these three methods of giving fatwā and the evaluations of the fuķahā about the principles related to these methods, examines the methods of giving fatwā under the headings of takhrij, tarjihe and taqlid.