Kafiyeci’nin Kelam İlmindeki yeri ve el-Envar fi ilmi’t-Tevhid adlı eseri

Abstract

Köklü tarihimiz, sinesinde pek çok büyük şahsiyeti saklamaktadır. Bunlardan kimisi tüm İslam âlemi tarafından tanınmakta, kimisi de araştırılmayı beklemektedir. Öte yandan kütüphanelerimiz, bugüne kadar süren yoğun çalışmalara rağmen hâlâ ilim dünyasına kazandırılmayı gözleyen sayısız eserle doludur. Tarihin tozlu sayfalarında unutulmayı hak etmeyen şahısların hayatını araştırmak ve kütüphanelerin raflarında çürümeyi hak etmeyen eserleri gün ışığına çıkarmak, bugünün ilim adamlarının vazifeleri cümlesindendir. Biz de bu düşünceyle milletçe iftihar edebileceğimiz bir ilim adamının hayatını ve eserlerini araştırmaya ve çok beğeni kazanan bir eserinin edisyon kritiğini yapmaya karar verdik. Araştırmaya ve eserini tahkik etmeye karar verdiğimiz şahıs, padişah I. Mehmet (Çelebi Mehmet)'in hükümdarlığı sırasında Anadolu topraklarında doğmuş ve tahsilini çoğunlukla Osmanlı beldelerinde ikmâl etmiş olan Muhammed b. Süleyman Muhyiddin el-Kâfiyeci oldu. Çalışmamız Türkçe ve Arapça olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır. Türkçe kısmın giriş bölümünde Kâfiyeci'nin yaşadığı dönemin siyâsî, içtmâî, iktisâdî, dînî ve ilmî gelişmeleri ele alınmıştır. I. bölümde Kâfiyeci'nin hayatı, ilmî ve ahlâkî şahsiyeti ve eserleri hakkında bilgiler verilmiştir. II. bölümde ise Kâfiyeci'nin tahkik çalışmamıza konu olan el-Envâr fî ilmi't-tevhîd kitabının tanıtımı yapılmıştır. Çalışmamızın Arapça kısmı ise söz konusu eserin tahkikinden ibarettir. Kâfiyeci'nin hayatını araştırırken biyografik, bibliyografik eserlerle tarih kitaplarından istifade ettik. Bunların dışında müellifimize ait bilgi bulunan her kitaba ulaşmaya ve kırıntı kabilinden de olsa verilen her bilgiyi değerlendirmeye gayret ettik. Kaynaklarda müellife nispet edilen seksenin üzerinde eseri kısaca tanıtmaya çalıştık. Eserlerin yazma nüshalarının bulunduğu kütüphaneleri kaydettik. Bunlardan İstanbul kütüphanelerinde bulunanları bizzat görmeye çalıştık. Bunun neticesinde, kütüphanelerde kaynakların işaret etmediği bazı eserlerin olduğunu tespit ettik. Ayrıca farklı isimler taşıdığı için farklı eserler gibi mütalaa edilen bazı metinlerin aslında birbirinin aynısı olduğunu belirledik. Kâfiyeci'nin, İbn Hişam'a ait el-İ'râb an kavâidi'l-i'râb adlı kitaba yazdığı şerh ile tahkikini yaptığımız Kitâbu'l-Envârı, en çok beğenilen iki eseridir. Onun Arap dili sahasında sözünü ettiğimiz şerhi; tefsir ilminde Kitâbu't-Teysîr, hadis ilminde el-Muhtasar fî ilmi'l-eser, fıkıhta Neşâtu's-sudûr, tasavvufta Menâzilü'l-ervâh, târih ilminde el-Muhtasaru'l-müfîd, kelamda 'Ikdü'l-ferâid ve Risâle fî beyâni'l-mucizât ve ilmin faziletine dair kaleme aldığı el-Kâfi'ş-şâfî isimli eserlerinin tahkik çalışmaları yapılmış ve neşredilmiş bulunmaktadır. Biz de kendi sahamızla alâkalı olan ve bugüne değin üzerinde çalışılmamış bulunan Kitâbu'l-Envârın tahkikini yaptık. Bu çalışmada, söz konusu eserin tashih edilmiş, eski tarihli ve okunaklı yazılmış olma gibi hususiyetlerle temayüz etmiş nüshaları tespit edilerek eserin en doğru metni ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Nüsha farklılıklarına işaret edilmiş, varak numaraları kaydedilmiş ve iktibas edilen ayet, hadis, şiir ve şahıs sözlerinin kaynakları tespit edilmiş, adı geçen şahıslar kısaca tanıtılmıştır. Ayrıca çalışmanın sonuna çok yönlü bir indeks eklenerek daha rahat istifade edilmesi sağlanmıştır.