Elektronik ticaret uygulamaları, finansmanı ve muhasebeleştirilmesi

Abstract

Bu tezin konusunu; işletmelerin, elektronik ticaret ortamında faaliyet göstermesine neden ihtiyaç duydukları, mevcut yapılarıyla yeni oluşan süreçte nasıl yer alabilecekleri, içinde bulundukları durumunun tespiti, var olan araçlarının değerlendirilmesi, yeni yapılanmaya geçişin finansmanının şekillendirilmesi ve sanal ortamda yapılan işlemlerin muhasebeleştirilmesi oluşturmaktadır. Bu konunun seçilmesi ile amaçlanan; tam rekabet ortamında, teknoloji unsurlarının hayatımızın tüm alanlarına girmiş olduğu günümüz koşullarında, işletmeler için yaşamsal önem taşıyan bilginin ve yeni gelişen bilgi toplumunun yarattığı yeni insan faktörü ile işletmelerin kaliteli bilgi faaliyetlerinin gelişmesine yardımcı olan elektronik ticaret araçlarına yer verilmiş ve yeni ortamda işletmelerin güçlü olması, doğru maliyet bilgilerini sunması ve muhasebenin yönetime yardımcı yönünün arttırılması amacıyla işletmeye geleneksel sistem bilgilerinden yararlanan ancak bunun içinde kendine ayrıca yer bulabilecek bir bakış açısı getirebilmektir. Ayrıca konuyla ilgili araştırma ve çalışma yapanların dikkatini elektronik ticaretin artan gücü üzerine çekerek, konuyu tüm yönleriyle bir bütünlük içinde sunmak, bu tezin bir diğer amacını oluşturmaktadır. Geçmişi, insanlık tarihi kadar eski olan ticaret; insan hayatının vazgeçilmez unsurlarından birisidir. İlkçağlardan günümüze değin insanoğlu ihtiyaçlarını karşılayabilmek için kendisinde bulunan ihtiyaç maddelerini hem doğadan hem de diğer insanlardan temin yoluna gitmiştir. Başlangıçta malın mal ile değişimi şeklinde gerçekleşen ticaret, değişen ve gelişen teknolojiye bağlı olarak şekil değiştirmiş ve gelişmiştir. Günümüzde ulaşılan teknolojik noktada, insanlar birbirlerinin yüzlerini dahi görmeden, telefon, faks, televizyon, internet, vb. araçlar yardımıyla iletişim halinde bulunabilmektedirler. Yıllar önce insanoğlunun hayal dahi edemeyeceği oluşumlar birer birer bugün artık gerçekleşmeye başlamış ve insanlık Bilgi Çağına girmiştir. Bilgi Çağının beraberinde getirdiği kavramlardan birisi de Elektronik Ticarettir. Çeşitli iletişim araçları ile yapılabilen elektronik ticaret, internetin gelişmesi ve yaygınlaşması ile beraber büyük bir gelişme trendi göstermiştir. Elektronik ticaret günümüzde hızla genişleyen bilgi ve iletişim teknolojilerinin işletmecilik alanında uygulanmasını ifade etmektedir. Elektronik ticaret, günümüzde kısmen açıklık kazanırken, yakın gelecekte bu endüstrinin önemli boyutlara ulaşması beklenmektedir. Bu nedenle gerek kurumsal, gerekse yasal düzeydeki düzenlemelerin hızla tamamlanması ile teknolojik ve sosyal altyapının hazırlanması önem kazanmaktadır. Elektronik ticaret örgütsel ve bireysel seviyede tüm ticari faaliyetlerle ilgili işlemleri kapsamaktadır. Bu alanda üretilmiş, işlenmiş ve aktarılmış tüm dijital veriler, metinler, sesler ve görsel imajların işlenmesi ve aktarılmasına dayanmaktadır. Elektronik ticaretin ortaya çıkışı ekonomik büyümeyi hızlandırmakta, tüketiciler için yeni fırsatlar yaratmakta ve ekonomik yaşamda yeni faaliyet ve iş imkanları ortaya çıkmaktadır. Elektronik ticaret yeni çağın kesişme noktasında olan bir tartışma alanıdır. Hizmet sektörünün hızla büyümesi, diğer yandan da ticaret sektörünün genişlemesi, küresel gelişme sürecinde ihraç ekonomilerinin ön plana geçmesine yol açmakta, ortaya yepyeni büyüme zincirleri çıkmaktadır. Bunların başında rekabet gücü, kalite ve fiyat politikaları ve dünya ticaretinin gelişmesiyle ilgili yeni boyutlar vardır. Bu kesişme noktasında bilgi, iletişim ve ulaşım teknolojilerindeki sıçramalı artışlara ticaret sektöründeki iç ve dış gelişmeler eşlik ederken iletişim ile bilgi dünyasının en önemli vasıtası da elektronik ticaret olmaktadır. Elektronik Ticaret konusunda bugüne kadar çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Mesleki kuruluşlar tarafından konuya ilgi gösterilmiş ve çalışmalar çoklukla bu kuruluşlar tarafından yayınlanması yoluyla ortaya çıkmıştır. Bilimsel alanda da çeşitli makale ve çalışmalarla konuya ilgi gösterilmeye başlanmış ancak daha henüz kapsamlı bir esere rastlanmamıştır. Özellikle Elektronik Ticaretin Muhasebeleştirilmesi konusunda gerek bilimsel makale gerekse kitap düzeyinde eserlere çok fazla rastlanamamaktadır. Oysa kanımızca, işletmelerin bu cazip yeni pazar ortamında faaliyet göstermeleri için önlerinde esas alınacak bir haritalarının olması gerekmektedir. Bu çalışma, konunun geniş kapsamda incelenmesi gereği üzerine kurulmuştur. Yukarıda belirtilen amaçlara ulaşmak bakımından çalışmada altı bölümden oluşan bir plan işlenmiştir. Bu bölümlerin içerikleri kısaca aşağıda belirtilmiştir. Giriş: Bu bölümde çalışmanın amacı kısaca belirtilmiş ve konuyla ilgili çeşitli kavramsal açıklamalarda bulunularak, çalışmanın planı açıklanmıştır. 1. Bölüm : Ekonominin Değişen Yönü ve Bilgi İşleme : Bu bölümde, ortaya çıkan yeni koşullarının işletmelerde meydana getirdiği değişim üzerinde durulmuştur. 2. Bölüm : Elektronik Ticaret : Bu bölümde, elektronik ticaretin tanımı, kapsamı, temel özellikleri ile istatistiki bilgiler üzerinde durulmuştur. Elektronik ticaretin türleri irdelenmiş, tarafları tanımlanmış, araçlarına ilişkin kavramların açıklaması yapılmış ve nasıl işledikleri hem kavramsal olarak hem de örnekler üzerinde anlatılmıştır. Elektronik ticaretin genel bir değerlendirmesinin de yapıldığı bu bölümde özellikle, konunun kavramsal boyutu çok yönlü verilmeye çalışılmıştır. 3. Bölüm : Elektronik Ticaretin Önemi, Yararları ile Dünya'da ve Türkiye'de Elektronik Ticaret : Bu bölümde, elektronik ticaretin maliyetler ve satış zinciri entegrasyonu üzerine etkileriyle beraber yarar alanlarının neler olduğu üzerinde durulmuştur. Ayrıca; Dünya'dan ve Türkiye'den örneklere yer verilerek mevcut durumun kıyaslamasının yapılması sağlanmaya çalışılmıştır. 4. Bölüm : Elektronik Ticarete İlişkin Sorunlar : Bu bölümde, bir işletmenin sanal ortamda faaliyet göstermek istediğinde karşılaşabileceği çeşitli sorunlar irdelenmiştir. İrdelenen bu sorunlar; güvenlik, altyapı, hukuk, vergilendirme ve uluslararası sorunlar alt başlıklarda ele alınmıştır. 5. Bölüm : Elektronik Ticaretin Hukuki Yönü, Finasmanı ve Muhasebeleştirilmesi : Bu bölümde, bir işletmenin sanal ortam faaliyetlerini neleri içerdiği, hukuki sorumluluk ve yaptırımların neler olduğu belirtilmiştir. Ayrıca finansmanın nasıl şekillendirilebileceği bir örnekleme ile anlatılmaya çalışılmıştır. Muhasebe konusundaki farklı yaklaşımlar üzerinde durulmuş ve olması gereken yöntem örnekler ile aktarılmıştır. Barter örneğinin kullanılmasının amacı, sanal ortamda ortaya çıkan üç yönlü ilişkiyi (alıcı, satıcı ve sistem işletici firma açılarından) kapsamasından dolayıdır. 6. Bölüm: Sonuç: Bu bölümde, çalışma bir bütün olarak değerlendirilmiş ve varılan sonuçlar belirtilmiştir. İnternet, farklı ülkelerden, farklı insanların bağlı olduğu, birbirleriyle haberleştikleri ve bilgi alış verişinde bulundukları bir sanal ortamdır. İnternet çok yönlü bir ticaret aracı niteliğindedir. Bazı mal/ hizmetler açısından tüm aşama ve dağıtım zinciri internet ortamında ve sınırlar ötesinde gerçekleşmektedir. İnternetin bir diğer önemli yönü yada diğer bir değişle gizi sağladığı multimedya olanağıdır. Belgeler bu yolla hem görüntü, hem de ses olarak kullanıcılara ulaşmakta, kullanıcı dilerse bunları indirebilmekte, hatta üzerinde değişiklikler yapıp yeniden aldığı kaynağa gönderebilmektedir. İnternet bir diğer açıdan ticaret alanlarını da genişletmektedir. Geçmişte pek çok hizmet ticarete konu olmazken, bugün internet sayesinde çoğu tıbbi, yasal, sanatsal, turizm, eğitim ve çok sayıda diğer hizmet türü tüm dünyada rahatça bir ticaret alanı oluşturmaktadır. İnternet sayesinde gerçekleştirilen işlemlerde başlıca iki sorun gözükmektedir. İlk olarak işlemin nerede gerçekleştiğini keşfetmek her zaman mümkün değildir. İkinci olarak internette mal ve hizmet arasındaki sınır açık değildir. Bazı görüşlere göre elektronik işlemler ne mal ne de hizmet niteliğindedir. Multimedya özelliği nedeniyle internet, sanal ortamlara dayalı ticaret alanları oluşturmaktadır. İnternet bu açıdan tek yönlü-anında ulaşım olanağı sağlamaktadır. Bütün dünyada bireyler internet otoyoluna çıktıklarında oturdukları yerlerinden dünyanın herhangi bir yerinde satılan mal ya da hizmete anında ulaşmaktadırlar. Elektronik ticaret veya e-ticaret genellikle internet üzerinde satın alma hareketi olarak tanımlanmaktadır. E-ticaret denildiğinde bir çoğumuzun aklına web sitesi üzerinden sanal alışveriş merkezleri gelir. Halbuki bu buzdağının sadece görünen kısmıdır. Elektronik ticarete bakıldığında üç bacaklı bir uygulama görülmektedir. Birincisi uygulamanın kendisi, yani yazılımlar; ikincisi lojistik desteği ve üçüncüsü ön tarafında bir bankanın yani ödeme bacağının varlığıdır. Bugün insanlar elektronik ticareti belki de yanlış tanımlamakta, yanlış algılamaktadır. İnternet üzerinden satış yapılan bir web sitesi ile elektronik ticaret olmaz. Elektronik ticaret denildiğinde internet sitesi ve içerisinde ürünleri tabii ki olacaktır, ancak bunun ayrıca müşteri desteğine, satış desteğine, lojistik desteğe, pazarlama desteğine ve veri analiz edebilecek kabiliyetlere de sahip olması gerekir. İşte bütün bu unsurlar bir araya getirildiği zaman elektronik ticaret olmaktadır. Aksi takdirde başarısız bir e-ticaret uygulaması olur. Örneğin sadece bir ürünümüz olduğunu ve onu satmak istediğimizi varsayalım, ancak siteye giren-çıkan olmadığı sürece satış yapamayız. Elektronik ticaret gerçek anlamında uygulandığında elektronik ticaretin getireceği asıl faydalardan, maliyet tasarrufu ile karlılık artışını firmaların ya da teşebbüs edenlerin yakalama şansı olacaktır. Elektronik ticaretin bir firmanın işleri yürütme biçiminin yani iş sürecinin yeniden organizasyonu olarak ele alınması gerekir. Satıcı ve müşteri arasındaki geleneksel iletişim hatları, satış ve satın alma işlevleri yoluyla olmaktadır. Elektronik ticaretin gelişmesinin temel unsurlarından biri bu ticarete uygun Güvenli bir ödeme sistemidir. Elektronik ödeme sistemleri, elektronik ticareti kolaylaştıran bir rol üstlenmektedir. Özellikle kredi kartları bu alanda adeta bir çığır açmıştır. ATM gibi elektronik ödeme ve fon transfer sistemleri, kredi kartları ve benzeri diğer ödeme araçları, elektronik ticaretin ayrılmaz bir faktörü haline gelmiştir. Özellikle ATM makineleri, bilgi çağını yakalamış tüm ülkelerde ciddi bir nakit aracı konumundadır. Bununla birlikte akıllı kart (smart kart), elektronik para, elektronik çek gibi ödeme araçları da zaman zaman kullanılmaktadır.İşletmelerin yılda en az bir kere müşterilerine ulaşması gerektiği düşünüldüğünde, tanıtımı yapılacak yeni ya da geliştirilmiş mamuller için büyük bir müşteri grubuna bilgi verilmesi gerektiğinde, karşı karşıya kalınacak senaryolar gözden geçirildiğinde, maliyetlerin oldukça yüksek olduğu ortaya çıkacaktır. On binlerce kişiyle posta yoluyla iletişim kurmak; mektup, broşür ve bilgilendirme dokümanlarının tasarımı ve üretimi ile bunların bir araya getirilmesi ve postalanması günümüz şartlarında yüksek bir iletişim maliyetine neden olmaktadır. Bu arada postalama işlemi ulaşıp ulaşmama gibi riskler teşkil etmekle birlikte, yerine ulaşması normal şartlarda iki günden iki haftaya kadar zaman alabilmektedir. Alternatif olarak, aynı bilginin e-posta yoluyla aynı sayıda kişiye ulaşması daha az maliyetle sağlanabilmektedir. Yapılan hesaplamalara göre bu oran 1/ 5 oranındadır. Aslında elektronik ticaret, işletme ticaretini güçlü bir biçimde etkilemekte ve maliyetleri düşürmektedir. Yapılan araştırmalar göstermiştir ki hizmetlerinin on-line olarak yapan işletmelerin masraflarını % 43 oranında azaltmışlardır. Bu tasarrufun arkasında daha az sayıda personel ile çalışma ve telefon faturalarındaki düşüş gibi etmenlerin bulunduğu görülmektedir. Gerek kamu sektöründe, gerekse özel sektörde çalışmalarını internet üzerinde gerçekleştiren birimler maliyetlerde, işgücü verimliliğinde, işlerin yapılma sürelerinde, ortaya çıkan hata oranları vb. konularda önemli oranlarda iyileşmeler göstermektedir. Elektronik ticaret yapmak isteyen herhangi bir işletme etkin kişi, yüksek performanslı ekipler, bütünleşmiş girişim ve genişletilmiş işletme dönüşümlerini gerçekleştirmek durumundadır. Bunların tümü fayda ve sonucunda kar yaratmak için yeni bir model oluşturmak üzere üst üste binmekte ve internet sistemiyle çalışan işletmeyi vücuda getirmektedir. İnternette ticaretin yasal bir çerçeveye oturtulmasında, hukuk tekniği açısından ortaya çıkabilecek sorunların dışında, kanun koyucuların teknik olan bu alan konusunda fazla bilgiye sahip olmamaları, hem hukuki çerçevenin oluşturulmasını güçleştirmekte hem de bu süreci geciktirmektedir. Soruna ülkemiz açısından baktığımızda, mevzuatımızın bu yeni gelişen teknolojiye uyum sağlayıp sağlayamayacağı, ortaya çıkacak hukuki uyuşmazlıkları adalete uygun olarak çözüp çözemeyeceği sorusu karşımıza çıkmaktadır. Ülkemizde ayrı bir İnternet Kanunu çıkarılması, internete ilişkin bütün konuların bu Kanunun çatısı altında çözüme kavuşturulması yönünde bir görüş ortaya atılmıştır. Böyle bir ayrı kanuna gerek olup olmadığı halen tartışma konusudur. ISS'ların bir hukuki statüye kavuşturulmaları, bunların sorumluluklarının açıkça ortaya konması gereklidir. Ya da bir web sitesinin fikri haklar kapsamında korunmasının ne şekilde olacağı, bunun bir eser sayılıp sayılmayacağı, internet ortamına taşınmış bulunan bir eserin sahibinin haklarının nasıl korunacağı konuları açıklığa kavuşturulmalıdır. Örneğin, Telif Hakları için Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nda (FSEK), internet üzerinden yapılacak sözleşmeler için Borçlar Kanunu'nda, ispat sorunu için Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nda değişiklikler yapılması, yeni bir kanun oluşturma süreci boyunca, ya da sadece mevcut kanunlarla çalışması durumunda yeterli olacaktır. İnsanların yaratıcı gücünü, fikri gücünü kullanarak geliştirdiği, ürettiği ürünler üzerindeki haklarını ifade için kullanılan terim fikri mülkiyet haklarıdır. Bu ifade ile patent, faydalı model, telif, marka, endüstriyel tasarım gibi birçok hak ifade edilir. Elektronik ortamda bireysel faaliyetlerin çoğunda kredi kartı bilgileri kullanılarak alışveriş yapılması yaygınlaşmıştır. Kredi kartı ile yapılan mal ve hizmet satışlarının banka kayıt sisteminden geçiyor olması daha düzenli muhasebe uygulamalarına imkan vermekte, her an oto kontrol imkanı tanıması açısından da satışların denetimini kolaylaştırmaktadır. Çağdaş denetim tekniği olan paranın yönünün takip edilmesine imkan sağlıyor olması nedeniyle de, kayıtdışı ekonomi ile mücadeleye önemli katkılar sağlamaktadır. Mevcut yasal hükümler, kayıt ve belge düzeninin elektronik ortama uyarlanması için gerekli alt yapıyı oluşturmaktadır. Ancak bu hükümlerin fiilen uygulamaya konulabilmesi için Maliye Bakanlığı'nın kendisine tanınan yetkiler çerçevesinde gerekli usul ve esasları belirlemesi gerekmektedir. İnternet üzerinden yapılan işlemlerde tespit edilen sorunların bazıları yeni iş modellerinin kullanılmasından kaynaklanmakta, bazıları ise geleneksel ekonomi faaliyetlerini ilgilendirmektedir. İnternet üzerinden yapılan işlemlerin muhasebeleştirilmesinde mümkün olduğunca, geleneksel ekonomideki muhasebe modellerinin temel alınması gerekmektedir. Elektronik ortamda yapılan satışların siparişinin alınması ve bu sipariş sonrasında muhasebeleştirmeye geçilmesi bir dizi iş akışını gerektirmektedir. İnterneti, dünya pazarı olarak kabul edersek, öncelikle satışlarımızı yurtiçi satışlar ve yurtdışı satışlar olarak takip etmemiz gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Ayrıca belirtmeliyiz ki, ister gelir tablosu hesaplarını, ister bilanço hesaplarını isterse de maliyet hesaplarını kullanırken, internet üzerinden yapılan satışların ayrıştırılması için ayrıntı hesaplarını ve bu tür işlemlere ilişkin özellikli hesapların çok iyi sistemleştirilmesi (detaylandırılması) gerekmektedir.ABSTARCT Key Words: e-commerce, e-commerce accounting, e-commerce taxation, e-commerce finance, internet, intranet, extranet. In the last period of the twentieth century, e-commerce has gradually become widespread as a consequence of rapid changes occurred in information and communication technologies. Those who win in international competition are the societies which intensively use information and communication technologies. It is natural for those societies to gain competitiveness in international markets since they transformed the outcomes of scientific researches into economic benefit. Developments experienced in information and communication technologies enabled written texts, sound and video pictures to be processed, communicated and stored rapidly, by converting them into digital system. Moreover, in all sections of the societies, the necessity of using computer has become indispensable in every field of daily life. These two significant developments attached importance to e-commerce to ensure economic development and social welfare. The Internet is a collection of computers located all over the world that anyone can access. An Internet is open to the world, intranets are a closed network, and extranets are a hybrid. İnternets, intranets, and extranets use the same technology. The difference is that intranets only let people within an organization access their computers. Intranets do not publish their location. Extranets let a selected group of people outside the company access the network. Parallel to the developments experienced in the world, aiming at formulating a national strategy and providing widespread use of e-commerce in Turkey, it was decided on a meeting held on August 1997 by Science and Technology High Board chaired by Prime Minister that a working group should be established and the task of coordination in the studies to be made was assigned to the Undersecretariat of Foreign Trade and the task of secretariat was assigned to TÜBİTAK-BİLTEN (The Scientific and Technical Research Council Of Turkey-The Institute of Information Technologies). In accordance with this decision, the first meeting of Electronic Commerce Coordination Board (ECCB) established by the participation of the related institutions and chaired by Undersecretariat of Foreign Trade was held on 16 February 1998. Thus, regular and broad participated studies have been commenced in order to improve e-commerce. However, Electronic commerce, on the one hand, offers possibilities like cost and time saving, globalization, competitiveness, growth, employment, new business opportunities, new professions and services of high value added but, on the other hand, it gives rise to re-examine a great deal of issues like social life, social relations, commercial conduct, private life, traditional shopping, payment and delivery methods. In other words, e-commerce entails to make new arrangements concerning social, economic, financial and legal issues. Nevertheless, the rapid development in e-commerce makes it necessary to be initiated the studies at once regarding the prompt completion of physical infrastructure deficiencies in Turkey and making necessary legal arrangements taking into consideration these issues on the meeting of Electronic Commerce Coordination Board held on 16 February 1998, three different groups under the name of Technical, Legal and Financial working groups were formed in order to maintain the studies efficiently. Taking necessary measures and making arrangements by the state in order that the infrastructure which will be established through nationwide is of quality and standard to be able to meet the requirements related to e-commerce; providing the sustainability of such a structure which is always secure, rapid and can be accessed with payable fee by everybody from everywhere. Examining the concepts such as delivery, order and distribution service after a selling, Revising the rights of reproduction, submission to the public and distribution in terms of electronic commerce as mentioned in the Law of Intellectual and Literary Works concerning the copyright and neighboring rights, Examining the principles and rules of taxation considering electronic commerce; but setting the approach to taxation after establishing the national policy regarding electronic commerce. And finally, in this thesis, it is aimed to show the accounting applications according to the Turkish National Uniform Accounting System.