İllet sebebi olarak ıztırâb (Tirmizî’nin el-‘İlelü’l-Kebîr’i özelinde)

Abstract

Hadis ilminde illet, hadislerin sıhhatini zedeleyen gizli kusurları ifade eden bir kavramdır. Hadislerin gizli kusurlarını inceleyen ilme de ilelü’l hadis adı verilmiştir. İlletin bir çok sebebi vardır, bunlardan biri de ıztır b’tır. Iztır b terim olarak, özellikleri açısından birbirine eşit durumda olan hadislerin birinin diğerine tercih edilemeyecek veya birbirleriyle uzlaştırılamayacak derecede aykırı olmasını ifade etmekte ve bu tür hadislere de muztarib hadis denilmektir. Iztırâb kavramının, illet sebebi olarak ele alındığı bu alışmada Tirmiz ’nin el-‘İlelü’l-kebîr’i zelinde kavramın erken d nemdeki kullanımları, ıztırâbla muallel hadislerin nasıl değerlendirildiği ve ıztırâba yol açan sebepler incelenmiştir. Çalışma giriş, iki ana bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Girişte konu, ama , metot ve kaynaklar hakkında tanıtıcı mahiyette verilmiştir. lletin tanımından ve eşitlerinden hadis usulü eserleri ve ilel literatürü çerçevesinde bahsedilmiş ve illet sebeplerinden biri olan ıztır b ve muztarib hadis kavramları yine bu çerçevede ele alınmıştır. Ardından Tirmizî ve eseri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Çalışmanın esas kısmını teşkil eden İkinci Bölüm’de ise erken dönem ilel eserlerinden biri olan Tirmizî 'nin el-‘İlelü’l-kebîr'inde ıztırâb sebebiyle illetli sayılan hadisler tespit edilmiştir. Tespit edilen hadislerin tahrîc ve tahlili yapılmış ve münekkid muhaddislerin değerlendirmeleri aracılığıyla ıztırâbla illetli sayılma sebepleri incelenmiştir. Sonu bölümünde ise ulaşılan bulgular üzerinden bir değerlendirmede bulunulmuştur. Netice olarak bir hadisin ıztırâbla muallel olma sebeplerini el-‘İlelü’l-kebîr gibi erken dönem bir eser çerçevesinde ele alan bu çalışma, ıztırâb kavramının mütekaddim dönem kullanımlarını pratik bir zeminde görme imkanını sunmayı amaçlamaktadır. İ İNDEKİLER İ İNDEKİLER ............................................................................................................. VI TABLO LİSTESİ ....................................................................................................... VIII KISALTMALAR .......................................................................................................... IX NS Z ........................................................................................................................... X GİRİŞ KONU, AMA , KAYNAK VE METOD I. KONU VE AMA ................................................................................................ 2 II. KAYNAK VE METOT ........................................................................................ 3 BİRİNCİ B L M İLLET VE IZTIR B KAVRAMLARI VE TİRMİZ VE EL-İLEL ’L KEB R İSİMLİ ESERİ I. İLLET VE IZTIR B KAVRAMLARI ................................................................. 6 A. İlletin Tanımı .................................................................................................... 6 B. Hadislerdeki İllet eşitleri ................................................................................ 9 C. İllet Sebepleri .................................................................................................. 11 1. Hata ve Vehm ............................................................................................. 11 2. İhtil t ve Akl Zafiyetler ............................................................................. 12 3. rız Sebeplerden Dolayı R vinin Zabtında Meydana Gelen Zayıflıklar .. 13 4. R vinin Hocasıyla Mül zemetinin Az Olması ........................................... 13 5. M na ile Rivayet ve Hadiste İhtisar Yapılması .......................................... 13 6. Sikanın Tedl si ............................................................................................ 14 7. Zayıf R viden Rivayette Bulunma ............................................................. 14 D. Iztır b .............................................................................................................. 15 1. Iztır b Kelimesinin S zlük Anlamı ............................................................ 15 2. Muztarib Hadis ........................................................................................... 15 3. İllet Sebebi Olarak Iztır b ........................................................................... 17 VII a. Iztır b Kavramının Tanım er evesi ...................................................... 18 b. Tercih İmk nı .......................................................................................... 19 c. Iztır bla Nitelenen Hadisin Hükmü ........................................................ 20 II. TİRMİZ VE EL-‘İLEL ’L-KEB R İSİMLİ ESERİ .......................................... 21 A. Tirmiz ............................................................................................................ 21 B. el-‘İlelü’l-keb r ................................................................................................ 22 İKİNCİ B L M TİRMİZ ’NİN EL-‘İLEL ’L-KEB R’İNDE IZTIR B NEDENİYLE İLLETLİ SAYILAN RİVAYETLER I. TİRMİZ ’NİN IZTIR B NEDENİYLE İLLETLİ SAYDIĞI RİVAYETLER .. 28 A. Erkeklerin Sa larını rgü Şeklinde Toplayarak Namaz Kılması Rivayeti .... 28 B. Hacamat Rivayeti ............................................................................................ 33 C. Müslümana S vmenin Nehyedilmesiyle İlgili Rivayet ..................................... 45 II. BUH R ’NİN IZTIR B NEDENİYLE İLLETLİ SAYDIĞI RİVAYETLER . 47 A. Kıbleye Karşı Hacetle İlgili Rivayet ............................................................... 47 B. Abdestte Uzuvların Yıkanma Sayısıyla İlgili Rivayet .................................... 55 C. ğle Namazının İlk Vaktinde Kılınmasıyla İlgili Rivayet ............................. 61 D. Müslümana Cizye’nin Farz Olmamasıyla İlgili Rivayet ................................ 66 E. İmsaktan nce Oruca Niyet Etme Rivayeti .................................................... 70 F. Talak Rivayeti ................................................................................................. 78 G. Hz. Peygamber’in Zırh dün Almasıyla İlgili Rivayet ................................ 83 H. Had Cezasının Günahlara Kefaret Olmasıyla İlgili Rivayeti .......................... 87 İ. Kıyamet Alameti Rivayeti .............................................................................. 90 J. Bayram ve Cuma Namazında Okunan Surelerle İlgili Rivayet ...................... 94 K. Hz. Peygamber’in Ahireti Tercih Ettiğini Haber Verdiği Rivayet ................. 98 SONU ........................................................................................................................ 103 BİBLİYOGRAFYA .................................................................................................... 106

The ratio legis (illah), also known as “the effective cause” in the science of Hadith is a concept which expresses hidden flaws damaging the authenticity of hadiths. The science that examines the hidden flaws in hadiths is also called Ilal al-hadith. There are many reasons among the causes of illah. Idtirab is one of them. The term idtirab refers to the hadiths which are equal in terms of properties, characteristics, yet they cannot be preferred or reconciled with one another, and such hadiths are called “Mudtarib hadith”. In this dissertation, where the concept of idtirab is considered as the cause of illah, the early usage of the concept of idtirab with the examples of mudtarib hadiths studied in Tirmidhi's al-Ilal al-kab r, and how the hadiths associated with idtirab were evaluated and the reasons leading to the idtirab has been examined. This study consists of four parts, these are introduction part, two main parts and conclusion part. In the introduction part, a general information about the subject and sources has been given. In the first part, the definition and the types of illah in the works of hadith have been mentioned, and the concepts of idtirab and mudtarib hadith, which are the reasons of illah, have been examined within the framework of the hadith method and ilel literature. In the second part, which is the main part of the study, the hadiths that are regarded as illiterate due to ızdırab have been determined and analyzed in al-Ilal al-kab r, one of the early works of Tirmidh . The tahrij and analysis of the detected hadiths have been made and the reasons for being considered illah due to ıztır b have been discussed, and the evaluations of the munaqqıd muhaddiths about the determined hadiths have been comparatively examined. In the conclusion, an evaluation has been made on the findings. V As a result, this dissertation, which deals with the reasons why a hadith is related to ıztır b, within the framework of an early period work like al-'Ilelü'l-kebir, aims to provide the opportunity to see the pre-existing uses of the concept of ıztır b on a practical basis.