Kamu işletmelerinden çok uluslu şirketlere bakmak: Kamu işletmelerinin karar alıcı pozisyondaki yöneticilerinin paradigmasından bir değerlendirme

Abstract

Kendi ülkesi dışında en az bir ülkede ticari faaliyetleri olan bir şirketler çok uluslu şirketler (ÇUŞ) olarak tanımlanmaktadır (1). Daha geniş bir ifadeyle, birden fazla ülkede katma değer yaratan faaliyetler yürüten ve bu faaliyetler üzerinde kontrol hakkı bulunan (2) işletmelere çok uluslu şirketler denilmektedir. ÇUŞ’lar ulusal kimliklerinden sıyrılarak çok uluslu kimlik kazanırlar ve üretim yerlerini kendileri için en uygun noktaya taşıyarak karlarını maksimize etmeye çalışırlar. Çok uluslu şirketlerin ev sahibi ekonomideki yerli firmaların gelişimi üzerindeki etkilerini analiz eden çok sayıda çalışma bulunmaktadır (3), (4). Buradan hareketle bildirinin amacı; Türkiye’nin önemli kamu iktisadi teşekküllerinden olan TEKEL’in özelleştirilerek alandan çekilmesiyle birlikte tütün ve alkollü içkiler piyalarında egemen işletmeler haline gelen çok uluslu şirketlerin piyasa içerisindeki faaliyetlerinin ve konuyla ilişkili olan diğer aktörlerle olan ilişkilerinin anlaşılmasıdır. Çalışma bir nitel araştırma olarak tasarlanmış olup, araştırma deseni fenomenolojik araştırma olarak belirlenmiştir. Araştırmanın verileri 1991-2012 yılları arasında TEKEL Genel Müdürlüğü’nde genel müdür, genel müdür yardımcısı, müessese müdürü ve müessese müdürü yardımcısı pozisyonlarında görev yapmış olan 15 yöneticiden derinlemesine mülakat yöntemiyle ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanmak suretiyle toplanmıştır. Yöneticilere kartopu yöntemiyle ulaşılırken, mülakatlardan elde edilen veriler Nvivo 11 programından yararlanılarak içerik analizine tabi tutulmuştur. Araştırmanın sonucunda üç ana temaya ulaşılmıştır. Ana temalar “Yönetici Paradigmasından Sigara Sektöründe Çok Uluslu Şirketler”, “Yönetici Paradigmasından Alkollü İçecekler Sektöründe Çok Uluslu Şirketler” ve “Çok Uluslu Şirketler Arası Milliyetçilik” olarak isimlendirilmiştir. Bildiri içeriğinde çok uluslu şirketlerin ilgili piyasalar içerisindeki faaliyetlerinin kamu yöneticileri gözünden nasıl değerlendirildiğine yer verilmiştir. Aynı zamanda çok uluslu şirketlerin devletle, sektörün diğer işletmeleriyle ve IMF ile olan ilişkileri yönetici paradigmasından açıklanmıştır.

A company that has commercial activities in at least one country other than its own country is defined as multinational corporations (MNCs) (1). In a broader sense, enterprises that carry out value-added activities in more than one country and have control over these activities (2) are called multinational companies. MNCs gain a multinational identity by getting rid of their national identities and try to maximize their profits by moving their production sites to the most suitable point for them. There are many studies that analyze the effects of multinational companies on the development of domestic firms in the host economy (4) , (5) . The purpose of the statement; It is to understand the activities of multinational companies in the market and their relations with other relevant actors, which have become dominant enterprises in the tobacco and alcoholic beverages markets with the privatization of TEKEL, one of Turkey's important public economic enterprises. The study was designed as a qualitative research and the research design was determined as phenomenological research. The data of the research were collected by using in-depth interview method and semi-structured interview form from 15 managers who worked in TEKEL General Directorate as general manager, assistant general manager, institution manager and assistant institution manager between 1991 and 2012. While reaching the managers with the snowball method, the data obtained from the interviews were subjected to content analysis by using the Nvivo 11 program. As a result of the research, three main themes were reached. The main themes are named as “Multinational Companies in the Cigarette Sector from the Executive Paradigm”, “Multinational Corporations in the Alcoholic Beverages Sector from the Executive Paradigm” and “Multinational Nationalism among Multinational Companies”. The content of the paper includes how the activities of multinational companies in the relevant markets are evaluated from the eyes of public administrators. At the same time, the relations of multinational companies with the state, other enterprises of the sector and the IMF are explained from the managerial paradigm.