Uleymî'nin Kudüs tarihi : Memlükler döneminde Kudüs'te âlimler ve eğitim kurumları

Abstract

Memlükler döneminde Kudüs’te vakıfla desteklenen ilim kurumlarının yaygınlaşmasını ve bu gelişmenin şehirdeki âlimlerin ilmî ve sosyal hayatı üzerindeki etkilerini inceleyen bu çalışma, Kudüslü bir âlim ve kadı olan Mücîrüddin el-Uleymî’nin (ö. 927/ 1521) tarih, fezâil, hıtat ve tabakat gibi telif türlerini Kudüs etrafında bir araya getirdiği el-Ünsü’l-celîl bi-târîhi’l-Kuds ve’l-Halîl adlı ansiklopedik eserine odaklanmaktadır. Siyasî-askerî, idarî ve iktisadî bakımdan Şam bölgesindeki küçük şehirlerden biri olan Kudüs, Mescid-i Aksâ gibi dinî ve tarihî öneme sahip bir mekâna ev sahipliği yapması sebebiyle gerek Memlükler’in gerekse dönemin diğer hanedanlarının ilgi odağında olmuştur. Akdeniz sahillerine yönelik Haçlı tehdidini ortadan kaldıran ve Mısır-Şam bölgesinin siyasî birliğini sağlayarak burada istikrarlı bir idare kuran Memlükler, Kudüs’ün himayesiyle yakından ilgilenmişler ve şehirde çok sayıda medrese ve ilim kurumu inşa etmişlerdir. Bu dönemde Kudüs’te doğan veya şehre sonradan gelen âlimler, dinî ve tarihî önemini iyi bildikleri bu şehirde hareketli bir ilmî çevre, zengin vakıflarla desteklenen ilim kurumları ve atanabilecekleri mansıplar bulabildikleri için burada kalmayı tercih etmişlerdir. Böylece Kudüs’te istikrarlı bir ilmî çevre teşekkül etmiş ve şehir Mısır-Şam bölgesindeki birkaç önemli ilim merkezinden biri haline gelmiştir.

This thesis deals with the proliferation of institutions of learning supported by endowments in Jerusalem and what this process brought to the social and scholarly practices of the ulama in the city. The study approaches this subject through a close reading of Mujīr al-Dīn al-ʿUlaymī’s (d. 927/ 1521) Al-Uns al-Jalīl bi-Tārīkh al-Quds wa-al-Khalīl, an encyclopedic book compiled by an eminent Jerusalemite scholar and judge and brought together various literary genres, such as history, faḍāʾil, khiṭaṭ and ṭabaqāt around Jerusalem. While Jerusalem was a modest city in terms of its political, military, administrative, and economic status, it remained in the limelight for Mamluks and other dynasties of the period because of its religious and historical significance. After uprooting the Crusaders from the Levant and ensuring political and administrative unity of the Syro-Egyptian region, the Mamluks focused on the patronage of Jerusalem and endowed a great number of madrasas and other institutions of learning in the city. During this period, scholars, who were either born in Jerusalem or came to the city later in their life, preferred to remain in the city because of its religious significance, vivid scholarly milieu, institutions of learning, and remunerative scholarly positions reserved for them. In this regard, this study proposes that a stable, visible, traceable, and considerable scholarly circle in Jerusalem formed during the Mamluk period, and that the city became one of the few significant scholarly centres in the Syro-Egyptian region.