Publication: Ekonomi basınında sendikasızlaşmanın etkileri ve bunun muhabir profili üzerindeki yansıması
Abstract
EKONOMİ BASININDA SENDİKASIZLAŞMANIN ETKİLERİ VE BUNUN MUHABİR PROFİLİ ÜZERİNDEKİ YANSIMASI Türkiye’nin dışa açılma politikasıyla birlikte tanıştığı borsa, faiz, döviz, hisse senedi, tahvil, bono gibi kavramları anlama ve alternatif yatırım araçlarına yönelme konusundaki ‘yol gösterme’ ihtiyacından doğan tek sütunluk ekonomi haberleri günümüzde gazetelerin manşetleri ve ana haber bültenlerinin ilk sırasında yer almaktadır. Ekonomi haberciliğinin bu denli etkin olduğu günümüzde, ekonomi gazetecilerinin profili de büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda: tez çalışmasında, 13 günlük gazetenin ekonomi servisleri ile 5’i aylık, 3’ü de haftalık olmak üzere toplam 8 ekonomi dergisinde çalışan gazetecilerin profilleri incelenmekle kalmayıp, ‘sektörün’ gidişatına ilişkin veriler de derlenmiştir. Yakın bir gelecekte iletişim fakültelerinden mezun olan gençlerin özellikle ekonomi basınında başta iktisat/ işletme fakülteleri olmak üzere diğer dallardan mezun olanların haksız rekabetine uğrayacağı, bu konuda istihdam sıkıntısı yaşayacağı ve göreceli olarak iletişim fakültelerinin daha ucuz işgücü olarak sınıflandırılacağı iddiaları farklı platformlarda dile getirilmektedir. Bu tez çalışması, söz konusu iddialar karşısında bir yandan ekonomi basınında değişen muhabir profilini ortaya koyarken, diğer yandan da bunun sendikal örgütlenmedeki etkilerini de rakamlarla ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır.
THE EFFECT OF UNUNIONIZATION IN PRESS BUSINESS SECTOR ON ECONOMY REPORTERS’ PROFILES The single column economy news which occured with the necessity of ‘leading’ on understanding and finding the alternatives of the concepts like stock exchange, interest, exchange, growth stock, depenture, bond take places in newspapers’ headlines and the first place in prime news reports. The profiles of economy reporters become important beside the fact that economy reporting is so affective today’s world. In this respect: in this study, not only studying of the profiles of reporters in economy services of thirteen daily newspapers; the five monthy, the three weekly totally eight econoy magazine; and also collecting of the data connected with the ‘cource’ of the sector are done. They are mentioned on the different platforms as claims, that in the near future, the young people graduated from the communication faculties will see the competition of the ones who graduated from the other branches especially economy/ administration faculties against themselves; they meet the problem of employment and relatively been classified as cheaper labor. This thesis has been prepared to manifest the changing profile in the economy press; and to introduce the effects of this in the union organization with the figures. Sayfa No. TABLOLAR LİSTESİ.............................................................................................. VIII ŞEKİLLER LİSTESİ................................................................................................ XII KISALTMALAR........................................................................................................XIV GİRİŞ .............................................................................................................................. .1 BASIN ve BASIN İŞLETMECİLİĞİNE GENEL BAKIŞ 1. BASIN İŞLETMELERİ…………………………………….……………………….3 1.1. İşletme ve Basın İşletmeleri İle İlgili Tanım ve Kavramlar…….............……….4 2. BASIN İŞLETMELERİNİN DOĞUŞU VE GELİŞİMİ…………………………..6 2.1. Dünyada Basın İşletmelerinin Doğuşu ve Gelişimi……………………6 2.2. Türkiye’de Basın İşletmelerinin Doğuşu ve Gelişimi..............................9 3. BASIN İŞLETMELERİNİN ÖZELLİKLERİ…………………………………….9 3.1. Basın İşletmelerinin Özellikleri………………………………………….9 4. BASIN İŞLETMELERİNİN HUKUKİ YAPILARI……………………………..11 4.1. İşletme Şekilleri…………………………………………………………11 4.2. Kamu İşlt. Statüsündeki Basın İşletmelerinin Hukuki Yapıları……..12 4.3. Özel İşletmeler Statüsündeki Basın İşletmelerinin Hukuki Yapıları..12 V 5. BASIN İŞLETMELERİNİN TEMEL ORGANİZASYON YAPILARI………..14 5.1. Organizasyon Kavramı………………………………………………....14 5.2. Yönetici ve Örgüt Kavramı…………………………………………….15 5.3. Basın İşletmelerinde Organizasyon Yapısı……………………………15 5.4. Basın İşletmelerinin Organizasyon Yapısını Etkileyen Faktörler…...16 5.5. Basın İşletmelerinde Temel Örgütsel Yapı Modelleri..........................16 5.5.1. Dikey Örgüt Modeli..............................................................................16 5.5.2. Dikey-Kurmay Örgüt Modeli……………………………...…………18 5.5.3. Dikey- Fonksiyonel Örgüt Modeli……………………….….………..19 5.5.4. Matriks Örgüt Modeli………………….........…..…………...…….....20 5.6. Basın İşletmelerinde Organizasyon Yapısı İçindeki Bölümler............21 5.6.1. Yayın Bölümü…………………………………………………...…….21 5.6.2. İlan-Reklam Bölümü……………………………………………...…..21 5.6.3. Promosyon Bölümü……………………………………………..…….22 5.6.4. Satış-Dağıtım Bölümü……………………..………..…………..……22 5.6.5. Mali İşler Bölümü…………………………………….…………..…..22 5.6.6. Matbaa Bölümü…………………………………………………...….22 İKİNCİ BÖLÜM EKONOMİ BASINININ TARİHÇESİ 1. EKONOMİ BASINININ GELİŞİM SÜRECİ........................................................22 1.1. Dünyada Ekonomi Gazeteciliğinin Başlangıcı.........................................22 1.2. Türkiye’de Ekonomi Gazeteciliğinin Başlangıcı......................................25 1.3. Türkiye’de Ekonomi Dergilerinin Tarihçesi ve Gelişimi........................29 VI ÜÇÜNCÜ BÖLÜM BASIN İŞLETMELERİNDE SENDİKAL HAREKETLER 1. TÜRKİYE’DE VE DÜNYADA SENDİKAL HAREKETLERİN GELİŞİMİ....31 1. Türkiye’de Sendikal Hareketlerin Doğuşu ve Gelişimi...........................31 1.1. 1930’larda Sanayileşme, Devletçilik ve İşçi Sınıfı.................................31 2. II DÜNYA SAVAŞI KOŞULLARINDA TÜRKİYE İŞÇİ SINIFI......................34 2.1. 1938 Sonrası Dönem ve Örgütlenme Yasakları....................................34 2.2. İkinci Dünya Savaşında İşçiler ve İşverenler ve Çalışma Koşulları....35 2.3. Milli Korunma Kanunu ve İşçi Hakları…………………………….…36 2.4. Köylülük, Göçmenlik, Kentlileşme Süreçleri….....................................43 2.5. Sanayi Hayatına Uyumlanma……..........................................................48 2.6. 1945–60 Türkiye’sinde İşçi Sınıfının Profili…..................................…52 2.6.1. Proleterleşmenin kaynakları…............................................................52 2.6.2. İşçi Sınıfının Niceliksel Durumu…......................................................55 3. ÜCRETLER VE SOSYAL GÜVENLİK……………………………………….…57 3.1. İşçi Sınıfının Siyasal Profili…….............................................................61 3.2. DP Döneminde Sınıflar Arasındaki Mücadelenin Seyri…...................64 3.3. Dünyada Gazeteci Sendikaları................................................................70 4. TÜRKİYE’DE İŞÇİ VE GAZETECİ SENDİKALARININ GELİŞİMİ.............73 4.1. 1850–1908 Dönemi:..................................................................................74 VII 4.2. 1850–1950 Dönemi....................................................................................75 5. YAZILI BASIN İŞLETMELERİNDE İSTİHDAM SORUNLARI......................82 5.1. Basın İşletmelerinde Çalışanların Çalışma ve Sosyal Haklarına İlişkin Yasal Düzenlemeler.......................................................................................................82 5.2. Yazılı Basında Çalışan Gazetecilerin Çalışma İlişkilerindeki Temel Sorunlar.........................................................................................................................83 5.2.1. Ekonomi Basınında Sendikasızlaşmanın Etkileri ve Bunun Muhabir Profili Üzerindeki Yansıması (Ekonomi Muhabirlerinin Profili Anket Çalışmasının Sonuçları)................................................................................................85 SONUÇ……...................................................................................................................88 EKLER …......................................................................................................................92 KAYNAKÇA…............................................................................................................146
THE EFFECT OF UNUNIONIZATION IN PRESS BUSINESS SECTOR ON ECONOMY REPORTERS’ PROFILES The single column economy news which occured with the necessity of ‘leading’ on understanding and finding the alternatives of the concepts like stock exchange, interest, exchange, growth stock, depenture, bond take places in newspapers’ headlines and the first place in prime news reports. The profiles of economy reporters become important beside the fact that economy reporting is so affective today’s world. In this respect: in this study, not only studying of the profiles of reporters in economy services of thirteen daily newspapers; the five monthy, the three weekly totally eight econoy magazine; and also collecting of the data connected with the ‘cource’ of the sector are done. They are mentioned on the different platforms as claims, that in the near future, the young people graduated from the communication faculties will see the competition of the ones who graduated from the other branches especially economy/ administration faculties against themselves; they meet the problem of employment and relatively been classified as cheaper labor. This thesis has been prepared to manifest the changing profile in the economy press; and to introduce the effects of this in the union organization with the figures. Sayfa No. TABLOLAR LİSTESİ.............................................................................................. VIII ŞEKİLLER LİSTESİ................................................................................................ XII KISALTMALAR........................................................................................................XIV GİRİŞ .............................................................................................................................. .1 BASIN ve BASIN İŞLETMECİLİĞİNE GENEL BAKIŞ 1. BASIN İŞLETMELERİ…………………………………….……………………….3 1.1. İşletme ve Basın İşletmeleri İle İlgili Tanım ve Kavramlar…….............……….4 2. BASIN İŞLETMELERİNİN DOĞUŞU VE GELİŞİMİ…………………………..6 2.1. Dünyada Basın İşletmelerinin Doğuşu ve Gelişimi……………………6 2.2. Türkiye’de Basın İşletmelerinin Doğuşu ve Gelişimi..............................9 3. BASIN İŞLETMELERİNİN ÖZELLİKLERİ…………………………………….9 3.1. Basın İşletmelerinin Özellikleri………………………………………….9 4. BASIN İŞLETMELERİNİN HUKUKİ YAPILARI……………………………..11 4.1. İşletme Şekilleri…………………………………………………………11 4.2. Kamu İşlt. Statüsündeki Basın İşletmelerinin Hukuki Yapıları……..12 4.3. Özel İşletmeler Statüsündeki Basın İşletmelerinin Hukuki Yapıları..12 V 5. BASIN İŞLETMELERİNİN TEMEL ORGANİZASYON YAPILARI………..14 5.1. Organizasyon Kavramı………………………………………………....14 5.2. Yönetici ve Örgüt Kavramı…………………………………………….15 5.3. Basın İşletmelerinde Organizasyon Yapısı……………………………15 5.4. Basın İşletmelerinin Organizasyon Yapısını Etkileyen Faktörler…...16 5.5. Basın İşletmelerinde Temel Örgütsel Yapı Modelleri..........................16 5.5.1. Dikey Örgüt Modeli..............................................................................16 5.5.2. Dikey-Kurmay Örgüt Modeli……………………………...…………18 5.5.3. Dikey- Fonksiyonel Örgüt Modeli……………………….….………..19 5.5.4. Matriks Örgüt Modeli………………….........…..…………...…….....20 5.6. Basın İşletmelerinde Organizasyon Yapısı İçindeki Bölümler............21 5.6.1. Yayın Bölümü…………………………………………………...…….21 5.6.2. İlan-Reklam Bölümü……………………………………………...…..21 5.6.3. Promosyon Bölümü……………………………………………..…….22 5.6.4. Satış-Dağıtım Bölümü……………………..………..…………..……22 5.6.5. Mali İşler Bölümü…………………………………….…………..…..22 5.6.6. Matbaa Bölümü…………………………………………………...….22 İKİNCİ BÖLÜM EKONOMİ BASINININ TARİHÇESİ 1. EKONOMİ BASINININ GELİŞİM SÜRECİ........................................................22 1.1. Dünyada Ekonomi Gazeteciliğinin Başlangıcı.........................................22 1.2. Türkiye’de Ekonomi Gazeteciliğinin Başlangıcı......................................25 1.3. Türkiye’de Ekonomi Dergilerinin Tarihçesi ve Gelişimi........................29 VI ÜÇÜNCÜ BÖLÜM BASIN İŞLETMELERİNDE SENDİKAL HAREKETLER 1. TÜRKİYE’DE VE DÜNYADA SENDİKAL HAREKETLERİN GELİŞİMİ....31 1. Türkiye’de Sendikal Hareketlerin Doğuşu ve Gelişimi...........................31 1.1. 1930’larda Sanayileşme, Devletçilik ve İşçi Sınıfı.................................31 2. II DÜNYA SAVAŞI KOŞULLARINDA TÜRKİYE İŞÇİ SINIFI......................34 2.1. 1938 Sonrası Dönem ve Örgütlenme Yasakları....................................34 2.2. İkinci Dünya Savaşında İşçiler ve İşverenler ve Çalışma Koşulları....35 2.3. Milli Korunma Kanunu ve İşçi Hakları…………………………….…36 2.4. Köylülük, Göçmenlik, Kentlileşme Süreçleri….....................................43 2.5. Sanayi Hayatına Uyumlanma……..........................................................48 2.6. 1945–60 Türkiye’sinde İşçi Sınıfının Profili…..................................…52 2.6.1. Proleterleşmenin kaynakları…............................................................52 2.6.2. İşçi Sınıfının Niceliksel Durumu…......................................................55 3. ÜCRETLER VE SOSYAL GÜVENLİK……………………………………….…57 3.1. İşçi Sınıfının Siyasal Profili…….............................................................61 3.2. DP Döneminde Sınıflar Arasındaki Mücadelenin Seyri…...................64 3.3. Dünyada Gazeteci Sendikaları................................................................70 4. TÜRKİYE’DE İŞÇİ VE GAZETECİ SENDİKALARININ GELİŞİMİ.............73 4.1. 1850–1908 Dönemi:..................................................................................74 VII 4.2. 1850–1950 Dönemi....................................................................................75 5. YAZILI BASIN İŞLETMELERİNDE İSTİHDAM SORUNLARI......................82 5.1. Basın İşletmelerinde Çalışanların Çalışma ve Sosyal Haklarına İlişkin Yasal Düzenlemeler.......................................................................................................82 5.2. Yazılı Basında Çalışan Gazetecilerin Çalışma İlişkilerindeki Temel Sorunlar.........................................................................................................................83 5.2.1. Ekonomi Basınında Sendikasızlaşmanın Etkileri ve Bunun Muhabir Profili Üzerindeki Yansıması (Ekonomi Muhabirlerinin Profili Anket Çalışmasının Sonuçları)................................................................................................85 SONUÇ……...................................................................................................................88 EKLER …......................................................................................................................92 KAYNAKÇA…............................................................................................................146