Altın fiyatındaki volatilitenin döviz kuru ve BİST100 endeksi ile olan ilişkisi : ekonometrik bir inceleme

Abstract

ÖNSÖZ Altın, tarihsel süreçte dönemin koşullarına göre insanlar tarafından çeşitli şekillerde kullanılmıştır. Günümüzde ise mücevher, sanayi, teknoloji gibi birçok alanda kullanılmaya devam etmektedir. Bununla birlikte finansal piyasalarda kendine önemli bir yer bulan altın, yatırımcıların gözdesi konumundadır. Ekonomik belirsizliklerin arttığı dönemlerde ve yüksek enflasyon dönemlerinde yatırımcılar tarafından enflasyondan korunma aracı olarak tercih edilmektedir. Yatırımcılar tarafından değer saklama aracı olarak görülen altının, bazı dönemlerde fiyatında oynaklıklar gözlemlenmiştir. Bu volatilitenin birçok sebebi olabileceği gibi altınla ilgili değişkenlerden olan, borsa ve döviz gibi yatırım araçlarında meydana gelen beklenmeyen düşüş ve yükselişlerin etkisi olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda, Türkiye örnekleminde altın fiyatlarında görülen oynaklığın borsa ve döviz kuru arasındaki ilişkisinin modellenmesine çalışılmıştır. Bu çalışmayı sonuçlandırmamda görüşleri ile katkıda bulunan değerli hocam Prof. Dr. Sibel Yılmaz Türkmen’e ve çalışma sürecinde desteğini esirgemeyen arkadaşlarıma teşekkür eder, çalışmanın tüm ilgililere yararlı olmasını dilerim. ÖZET ALTIN FİYATINDAKİ VOLATİLİTENİN DÖVİZ KURU VE BIST100 ENDEKSİ İLE OLAN İLİŞKİSİ: EKONOMETRİK BİR İNCELEME Finansal piyasalarda risk unsuru her zaman yatırımcılar için yatırım kararını alırken kritik bir unsur olarak rol oynamaktadır. Yatırımcıların risk algısı ve hanehalkının elindeki varlıkların değerini koruma isteği gerek yatırımcıların gerekse hanehalkının riskten kaçınmasını ya da risklerini azaltacak varlıklara yatırım yapmasını sağlayan bir davranış modeli geliştirmiştir. Bu davranış sonucunda yatırımcılar ve hanehalkı tarafından riskten korunmanın en iyi yollarından biri altın satın almak olarak görülmektedir. Altın, geçmişten günümüze insanlık tarihi boyunca değer koruma aracı olarak görülmüş olup, günümüzde de bu özelliğini devam ettirmektedir. Altın fiyatlarındaki oynaklığın modellenmesi bu nedenle mikro ve makro ölçekte yatırımcıların yatırım kararlarına yön verdiği için önem arz etmektedir. Bu çalışmada, 2010-2020 yılları arasında gerçekleşen Türkiye’deki günlük altın fiyatları EGARCH (1,1) yöntemiyle modellenmiş olup, asimetrik şokların volatiliteye etkisinin olup olmadığı incelenmiştir. Aynı zamanda döviz kuru ve borsa fiyatlarının altın fiyatlarındaki oynaklığa etkisini göstermek için altın fiyatlarıyla oluşturulan EGARCH (1,1) modelindeki varyans denklemine eklenmiştir. Sonuç olarak her iki değişkenin altın fiyatlarındaki oynaklığı etkilediği görülmüş olup oluşturulan EGARCH (1,1) modeli istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Volatilite, BIST100, Döviz Kuru, EGARCH, Durağanlık. ZETII ABSTRACTIII KISALTMALARIV İÇİNDEKİLERV TABLOLARVIII GRAFİKLERIX GİRİŞ1 1.DEĞERLİ MADEN OLARAK ALTIN3 1.1.ALTININ TANIMI VE ÖZELLİKLERİ3 1.1.1.Altının Elde Edinimi3 1.1.2.Altının Kullanım Alanları4 1.2.ALTININ PARASAL SİSTEMDEKİ KISA TARİHİ5 1.2.1.Merkantilist Dönem (15.yy-18.yy)6 1.2.2.Altın Standardı Dönemi (1873-1914)7 1.2.3.Dünya Savaşları Arası Dönemi (1914-1944)8 1.2.4. Bretton Woods Dönemi (1945-1971)9 1.3.DÜNYA ALTIN ARZ VE TALEP MEKANİZMASI11 1.3.1.Altın Arzı12 1.3.1.1.Altın Madenciliği12 1.3.1.2.Hurda Altın14 1.3.1.3.Altın Satmaya Yetkili Kurumlar16 1.3.2.Altın Talebi17 1.3.2.1.Mücevher Talebi Olarak Altın17 1.3.2.2.Yatırım Aracı Olarak Altın19 1.3.2.3.Endüstriyel Talep19 1.3.2.4.Rezerv Olarak Altın20 1.4.ALTININ İŞLEM GÖRDÜĞÜ BAŞLICA PİYASALAR21 1.4.1.Tezgahüstü Piyasalar21 1.4.2.Spot Piyasalar22 1.4.3.Vadeli İşlem Piyasaları22 1.5.DÜNYADAKİ ÖNEMLİ ALTIN PİYASALARI23 1.5.1.Londra Altın Piyasası23 1.5.2.New York Altın Piyasası25 1.5.3.Zürih Altın Piyasası25 1.5.4.Hong Kong Altın Piyasası26 1.5.5.Tokyo Altın Piyasası26 1.5.6.İstanbul Altın Piyasası26 1.6.TÜRKİYE’DE ALTIN VE TARİHİ27 2.METODOLOJİ33 2.1.AMPİRİK LİTERATÜR33 2.2.EKONOMETRİK METODOLOJİ37 2.3.VOLATİLİTENİN MODELLENDEMESİ37 2.4.KOŞULLU DEĞİŞEN VARYANS MODELLERİ38 2.4.1.Simetrik Koşullu Değişen Varyans Modelleri38 2.4.1.1.Otoregresif Koşullu Değişen Varyans (ARCH) Modeli39 2.4.1.2.G-ARCH Modeli43 2.4.2.Asimetrik Koşullu Değişen Varyans Modeli45 2.4.2.1.E-GARCH Modeli (Üssel GARCH)45 2.5.DURAĞANLIK46 2.5.1.Genişletilmiş Dickey-Fuller (ADF) Testi48 2.5.2.Phillips – Perron Testi49 3.ALTIN FİYATINDAKİ VOLATİLİTENİN DÖVİZ KURU VE BIST100 ENDEKSİ İLE OLAN İLİŞKİSİ ÜZERİNE UYGULAMA51 3.1.ÇALIŞMANIN AMACI VE ÖNEMİ51 3.2.VERİ SETİ VE DEĞİŞKENLER52 3.3.DEĞİŞKENLERE İLİŞKİN TANIMLAYICI İSTATİSTİKLER53 3.4.MODEL SONUÇLARI VE TARTIŞMA54 4.SONUÇ58 KAYNAKÇA62

ÖNSÖZ Altın, tarihsel süreçte dönemin koşullarına göre insanlar tarafından çeşitli şekillerde kullanılmıştır. Günümüzde ise mücevher, sanayi, teknoloji gibi birçok alanda kullanılmaya devam etmektedir. Bununla birlikte finansal piyasalarda kendine önemli bir yer bulan altın, yatırımcıların gözdesi konumundadır. Ekonomik belirsizliklerin arttığı dönemlerde ve yüksek enflasyon dönemlerinde yatırımcılar tarafından enflasyondan korunma aracı olarak tercih edilmektedir. Yatırımcılar tarafından değer saklama aracı olarak görülen altının, bazı dönemlerde fiyatında oynaklıklar gözlemlenmiştir. Bu volatilitenin birçok sebebi olabileceği gibi altınla ilgili değişkenlerden olan, borsa ve döviz gibi yatırım araçlarında meydana gelen beklenmeyen düşüş ve yükselişlerin etkisi olduğu düşünülmektedir. Bu bağlamda, Türkiye örnekleminde altın fiyatlarında görülen oynaklığın borsa ve döviz kuru arasındaki ilişkisinin modellenmesine çalışılmıştır. Bu çalışmayı sonuçlandırmamda görüşleri ile katkıda bulunan değerli hocam Prof. Dr. Sibel Yılmaz Türkmen’e ve çalışma sürecinde desteğini esirgemeyen arkadaşlarıma teşekkür eder, çalışmanın tüm ilgililere yararlı olmasını dilerim.ABSTRACT THE RELATIONSHIP OF GOLD PRICE VOLATILITY WITH THE EXCHANGE RATE AND BIST100 INDEX: AN ECONOMETRIC ANALYSIS Risk factor in financial markets always plays a critical role for investors in making investment decisions. Both the risk perception of the investors and the desire to protect the value of the assets held by the household has developed a behavioral model that enables both investors and households to avoid risk or invest in instruments that will reduce their risks. As a result of this behavior, one of the best ways to avoid risk by investors and households is to buy gold. Gold has been seen and continues to be seen as a value preservation tool throughout human history from past to present. Modeling the volatility in gold prices is therefore important as it guides investors' investment decisions at micro and macro scale. In this study, the daily gold prices in Turkey between 2010 and 2020 were modeled with the EGARCH (1.1) method and whether the effect of asymmetric shocks was investigated. At the same time, it is added to the variance equation in the EGARCH (1,1) model created with gold prices to show the effect of exchange rates and stock market prices on the volatility in gold prices. As a result, it was seen that both variables affect the volatility in gold prices and the EGARCH (1,1) model created was found to be statistically significant. Key Words: Volatility, BIST100, Exchange Rate, EGARCH, Stability. ABSTRACT THE RELATIONSHIP OF GOLD PRICE VOLATILITY WITH THE EXCHANGE RATE AND BIST100 INDEX: AN ECONOMETRIC ANALYSIS Risk factor in financial markets always plays a critical role for investors in making investment decisions. Both the risk perception of the investors and the desire to protect the value of the assets held by the household has developed a behavioral model that enables both investors and households to avoid risk or invest in instruments that will reduce their risks. As a result of this behavior, one of the best ways to avoid risk by investors and households is to buy gold. Gold has been seen and continues to be seen as a value preservation tool throughout human history from past to present. Modeling the volatility in gold prices is therefore important as it guides investors' investment decisions at micro and macro scale. In this study, the daily gold prices in Turkey between 2010 and 2020 were modeled with the EGARCH (1.1) method and whether the effect of asymmetric shocks was investigated. At the same time, it is added to the variance equation in the EGARCH (1,1) model created with gold prices to show the effect of exchange rates and stock market prices on the volatility in gold prices. As a result, it was seen that both variables affect the volatility in gold prices and the EGARCH (1,1) model created was found to be statistically significant. Key Words: Volatility, BIST100, Exchange Rate, EGARCH, Stability.