Arnavutluk’ta çıkan isyanların İslâm-Osmanlı ceza hukuku açısından incelenmesi

Abstract

15. yüzyılın başından itibaren Osmanlı yönetimi altına girmeye başlayan Arnavut halkından dağlık bölgelerde yaşayanlar belli aralıklarla isyan etmişlerdir. 1560–1590 yılları arası Osmanlı ve Venedik arşiv belgeleri incelendiğinde âsilerin bağımsız bir devlet veya beylik kurma arayışı içinde olmadıkları anlaşılmaktadır. Bu isyanların en önemli sebeplerinden biri bölge halkının başına buyruk ve serazad bir tabiata sahip oluşları, en önemli bahaneleri de vergiler olmuştur. Merkezî idarenin isyancılarla ilgili gönderdiği tâlimatlarda bölge yetkililerin isyanları bastırırken şeriata ve kanuna göre hareket etmeleri gerektiği ısrarla vurgulanmıştır. Klasik İslâm hukukunda cezalar “had”, “kısas” ve “ta‘zîr” olmak üzere üç kısma ayrılmıştır. Hangi suçların had veya kısas kapsamında yer aldığı hususunda fukaha arasında belli bir anlayış birliği bulunmakla birlikte isyanın üçlü tasnifteki yerinin ne olduğu konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî fukahası isyan suçunu had kategorisinde değerlendirirken Hanefî hukukçuları ta‘zîr olarak yorumlamışlardır. Bu nedenle isyancılara verilecek cezaların türü ve miktarı devlet başkanının takdirine bırakılmıştır. Osmanlı Devleti Hanefî mezhebini benimsediği için isyan suçunu da bu anlayışa göre düzenlemiştir. Osmanlı’nın klasik döneminde çıkarılan ceza kanunları isyan suçu ve cezasıyla ilgili herhangi bir madde içermemekle birlikte Arnavutluk’ta çıkan zimmî isyanlarına dair Dîvân-ı Hümâyun’un gönderdiği ferman ve hükümlerden Hanefî fıkhı doğrultusunda hareket edildiği anlaşılmaktadır. Bu konuda Osmanlı’nın gerek kanun koyucularının gerek kanun uygulayıcılarının keyfîlikten uzak, hukuka ve şeriata uygun davrandıkları görülmektedir.

Since the beginning of the 15th century, the Albanians living in mountainous areas under the Ottoman Rule have rebelled at short intervals. A throughout study of the Ottoman and Venetian State Archives of the period between 1560–1590 reveals that the rebels did not aim to establish an independent state or political entity. It shows that rebellious movements broke out mainly due to an anger about the taxes and the indomitable nature of the native people. The central administration frequently warned the local authorities through decrees to comply with rule of law and sharia while suppressing the rebellions.According to the classical Islamic law, criminal penalties are divided into three categories, “had” “qisâs” and “ta‘zîr”. Though there is somehow a consensus among Muslim scholars regarding the type of penalties that fall under these categories, there is still a controversy among various schools in identifying the rebellion acts. While Mâlikî, Shâfiî and Hanbalî schools of law (madhhab) consider the rebellion penalty as had, the Hanafîs identify it as a ta‘zîr. Since the Ottoman Empire follows the Hanafî Madhhab, they apply the Hanafî law in this issue. Although the classical Ottoman penal codes didn’t issue any specific article pertaining to rebellion, it is understood that the judgments and verdicts of Dîvân-ı Hümâyun (Imperial Council) in the case of Albanian non-muslim (dhimmî) rebels were in agreement with the Hanafî legal system. In this regard, it is seen that the Ottoman lawmakers and the responsible officals delt with the problem impartially and complied with the rule of law observing the provisions of Sharia.