El-Fıkhu’l-Ekber şerhleri ve Ahmet B. Seyfettin En-Nesefî Es-Semerkandî şerhi

Abstract

El-Fıkhu’l-Ekber şerhleri ve Ahmet B. Seyfettin En-Nesefî Es-Semerkandî şerhi Şerh geleneği İslâm ilimlerinde önemli bir telif türüdür. Genellikle önemli âlimlerin eserlerini daha iyi anlaşılır hale getirmek amacıyla ortaya konulan bu yazım türünün en yaygın örneklerinden birisi el-Fıkhu’l-ekber risâlesi ve şerhleridir. Hammâd b. Ebû Hanîfe tarafından rivayet edildiği öne sürülen bu muhtasar metnin Ebû Hanîfe ile ilişkilendirilmesi üzerine dikkatleri üzerine çekmiş ve dokuzuncu asırdan itibaren şerh edilmeye başlanmıştır. Araştırmalar sonucunda çoğunluğu Arapça ve Osmanlı Türkçesi olmak üzere farklı dillerde yazılan elliye yakın şerh, ta‘lîkât ve tercüme tespit edildi. Bunların müellif bilgisi, kütüphane kayıtları ve yazım amaçlarına dair bilgiler sunuldu. Nüsha araştırmasında katalog bilgisi ile yetinilmeyip bizzat nüshanın kendisine ulaşıldı. el-Fıkhu’l-ekber risâlesi üzerine yazılan ilk şerhin belirlenmesi de bu çalışmanın ana konularından birisidir. Tetkikler neticesinde Mâverâünnehir kökenli bir âlim olan Ahmet b. Seyfettin en-Nesefî es-Semerkandî’nin yazdığı Şerhu’l-Fıkhi’l-ekber adlı eser tespit edilerek tahkiki gerçekleştirildi. Muhtevası konu başlıklarına göre tasnif edilerek tahlil ve değerlendirmesi yapıldı. Şerhin çizdiği çerçeve doğrultusunda özellikle kelâm mezhepleri ile İslâm filozofları arasında ihtilaf konusu olan meseleler analiz edilerek şârihin Ehl-i Sünnet dışı fırkalara yönelik eleştirilerine yer verildi.

Commentaries on al-Fıqh al-Akbar and commentary of Aḥmad B. Sayf al-Dīn al-Nasafī al-Samarqandī The tradition of writing commentaries (sharḥ) holds an important place in Islamic scholarship. Among the most widespread examples of this literary genre—typically composed to make the works of major scholars more comprehensible—are the treatise al-Fiqh al-Akbar and its numerous commentaries. This concise theological text, reportedly transmitted by Ḥammād b. Abī Ḥanīfa, attracted attention due to its attribution to Abū Ḥanīfa and has been the subject of commentary since the 9th century. Research has identified nearly fifty commentaries, glosses (taʿlīqāt), and translations composed primarily in Arabic and Ottoman Turkish. The present study provides information regarding the authors, manuscript locations, and purposes of these works. Instead of relying solely on catalog descriptions, the manuscript copies themselves were directly consulted. One of the main objectives of this study is to identify the earliest commentary written on al Fiqh al-Akbar. As a result of the investigation, a critical edition of the Sharḥ al-Fiqh al-Akbar by Aḥmad b. Sayf al-Dīn al-Nasafī al-Samarqandī, a scholar from the Transoxiana region, has been prepared. The content of this commentary was classified thematically and subjected to analytical and evaluative examination. In line with the framework established by the commentary, theological issues —particularly those disputed between kalām schools and Islamic philosophers— were analyzed, and It included the commentator’s criticisms directed at non-Sunni sects.