Özel eğitim öğretmenlerinin mesleki tükenmişlik, etik davranış ve etik iklim algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi

Abstract

Özel eğitim meslek etiği son yıllarda önemi daha iyi anlaşılan konulardan bir tanesidir. Meslek etiği; mesleğin nasıl icra edilmesi gerektiğini, uyulması gereken kuralları ve kaçınılması gereken davranışları bildirmektedir. Bu özellikleriyle meslek etiği, öğretmenlere mesleki sorumluklarını ve görevlerini yerine getirirken rehberlik etmekte ve etik davranışları artırmaktadır. Öğretmenlerin mesleki davranışlarını etik boyutta etkileyen bir diğer faktör etik iklimdir. Etik iklim kavramı, bir kurumda etik değerlerin ne ölçüde benimsendiğini, etik değerlere karşı kurumun bakış açısını tanımlamaktadır. Olumlu etik iklim, bir kurum içerisinde yaşanabilecek etik dışı davranışların önlenmesine yardımcı olmaktadır. Okullardaki etik iklimin mesleki tükenmişlikle de ilişkili olduğu belirtilmektedir. Uzun süreli ve yoğun iş stresinin bir sonucu olarak kişinin işinde etkili biçimde çalışamaması durumu olarak tanımlanan mesleki tükenmişlik; mutsuzluk, motivasyon kaybı, kurumda dışlanmış hissetme, yetersizlik hissi, başarısızlık, emeklerin karşılığını görememe gibi olumsuz duygu ve düşüncelerle ilişkili görülmektedir. Özel eğitim öğretmenlerinin mesleki tükenmişlikten etkilenmeden, etik iklime sahip bir okulda görev yapmaları gerekmektedir. Bu nedenle sayılan bu faktörlerin birbirleriyle ilişkisinin belirlenmesi önem arz etmektedir. Mevcut araştırma bu öneme binaen özel eğitim okullarında ve rehberlik araştırma merkezlerinde görev yapan özel eğitim öğretmenlerinin; mesleki tükenmişlik düzeyleri, görev yaptıkları örgüte ilişkin etik iklim algıları ve kendi mesleki etik davranışları arasındaki ilişkiyi belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın çalışma evrenini İstanbul ilindeki özel eğitim okullarında ve rehberlik araştırma merkezlerinde görev yapan özel eğitim öğretmenleri oluşturmaktadır. Bu evreni temsil etmek için çok aşamalı rastgele örnekleme yöntemi kullanılarak; İstanbul ilindeki özel eğitim uygulama okullarından, özel eğitim meslek okullarından ve rehberlik araştırma merkezlerinden 450 özel eğitim öğretmeni katılımcı olarak belirlenmiştir. Formlar ve ölçekler öğretmenlere çevirimiçi uygulamalarla ulaştırılmıştır. 200 öğretmen kendilerine ulaştırılan formları eksiksiz olarak doldurarak çalışmada katılımcı olmuştur. Çalışmada öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeyleri, görev yaptıkları örgüte ilişkin etik iklim algıları ve kendi mesleki etik davranışları arasındaki ilişkiyi belirlemek için Tükenmişlik Ölçeği, Özel Eğitim Öğretmenliği Mesleki Etik Ölçeği, Örgütsel Etik İklim Ölçeği ve araştırmacıların hazırladığı demografik bilgi formu kullanılmıştır. İlişkisel tarama yöntemine göre desenlenen araştırmada veriler SPSS 20 yazılımı ile analiz edilmiştir. Araştırmanın ön bulguları öğretmenlerin mesleki tükenmişlikleri ve etik iklim algıları arasında anlamlı düzeyde ters ilişkiye işaret etmektedir. Öğretmenlerin, özel eğitim meslek etiğine ilişkin yargıları ise diğer değişkenlerle ilişkili görülmemiştir. Araştırmanın bulguları, yurt dışı ve Türkiye alanyazındaki değerlendirmeler ışığında Özel Eğitim Kongresi’nde tartışılacaktır.