Zihniyet araştırmaları bağlamında Sabri Ülgener'in araştırma yöntemi ve klasik kaynaklarının kritiği

Abstract

Sabri Ülgener‘in İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası adlı eseri, dahaönce Max Weber ve Werner Sombart‘ın Avrupa merkezli olarak kapitalizm bağlamındayaptıkları zihniyet araştırmalarında ortaya koydukları yöntemlerin Ortaçağ Osmanlıiktisat zihniyeti sahasındaki ilk uygulamasıdır. Ülgener, araştırmasında Osmanlızihniyetini belirlemede çeşitli Türk-İslam kaynaklarından yararlanmıştır. Bu çalışmada―klasik kaynaklar‖ olarak nitelendirilen bu kaynaklar; dini ve tasavvufi eserler, ahlâkeserleri, seyahatnameler, Osmanlı kronikleri, fütüvvetnameler başlıkları altında tasnifedilebilecek olan çok çeşitli eserlerden oluşmaktadır. Öte yandan 1990‘lı yıllarınsonlarından itibaren ortaya çıkmış olan ve Ülgener literatürü olarak adlandırılabilecekolan yazın, daha çok yazarın Osmanlı iktisat zihniyetine ilişkin bulgu ve tespitlerineodaklanmaktadır. Bu literatürde, Sabri Ülgener‘in yararlandığı klasik kaynaklara ilişkinkritik ve değerlendirmelerin eksikliği göze çarpmaktadır. Bu çalışmada, İktisadiÇözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası eksene alınarak, Sabri Ülgener‘in Osmanlıiktisat zihniyetini belirleme çalışmalarına dayanak oluşturan klasik Türk-İslamkaynaklarının değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Çalışmada, İktisadi ÇözülmeninAhlak ve Zihniyet Dünyası‘nın klasik kaynakları tespit edilerek bunlara yapılan atıflarbelirlenmekte, buradan hareketle yazarın bu kaynakları değerlendirme tarzı ortayakonmaya çalışılmaktadır.

With his work titled İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası [The Moraland Mental World of Economic Dissolution], Sabri Ülgener was the first to apply to themedieval Ottoman economic mentality the methods used by Max Weber and WernerSombart in mentality studies within the context of European capitalism. In his study,Ülgener drew upon a variety of Turco-Islamic resources in order to identify theOttoman mentality. Termed as ―classical resources‖ as part of this study, theseresources include various categories of resources that could be classified as religioussufiworks, moral treatises, traveler‘s accounts, Ottoman chronicles, and fütüvvetnames.On the other hand, the literature on Ülgener that appeared in the late 1990s mainlyfocuses on the author's findings and conclusions about the Ottoman economic mentality,and conspicuously lacks any critique and evaluation of his classical resources. Byfocusing on Ülgener‘s book, İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası, the presentstudy aims to assess the classical Turco-Islamic resources that serve as a basis for hisefforts to identify the Ottoman economic mentality. To this end, it identifies theclassical resources of İktisadi Çözülmenin Ahlak ve Zihniyet Dünyası together with itsreferences to these resources, and analyzes how the author treated them.