Arap dilinin biçimsel yapısı : 4/ 10. yüzyılda ses-anlam ilişkisi

Abstract

Arap dilinin biçimsel yapısı : 4/ 10. yüzyılda ses-anlam ilişkisi Tez, giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın konusu, amacı ve kapsamı ortaya konmuş, araştırmanın önemi vurgulanmıştır. Ardından tezin dayandığı kaynaklar değerlendirilmiş ve bu doğrultuda çalışmanın literatürdeki yeri belirlenmiştir. Bu noktada söylenmelidir ki Arap dilbiliminin hicrî 4. yüzyılında ses–anlam ilişkisini ele alan bu çalışmanın temel sorusu, aslında yapının hangi boyutlarda incelendiği ve bu incelemenin hicrî 4. yüzyılda hangi tartışmalara yol açtığıdır. ‘Yöntem’ başlığı altında, bölümler arasındaki ilişkinin hangi esaslara göre kurulduğu ve sıralamanın gerekçesi açıklanmıştır. Birinci bölümde, hicrî 4. yüzyılın temsil gücü yüksek isimleri olan İbnu’s-Serrâc (öl. 316/ 929), Zeccâcî (öl. 337/ 949), Ebû Ali el-Fârisî (öl. 377/ 987), Rummânî (öl. 384/ 994) ve İbn Cinnî (öl. 392/ 1002) özelinde Arap dilinde biçimsel yapının analizi yapılmıştır. Bu bağlamda ilk olarak ses, hareke ve harf ilişkisi ile terkîbî yapının çeşitli boyutları incelenmiştir. Ardından Arap dilinin seçilen bazı tipolojik unsurları, ulaşılan veriler doğrultusunda değerlendirilmiş; ‘meʿâni’l-hurûf’ adıyla bilinen yapıların sentaks düzeninde işlevselliği ve ses–anlam ilişkisi odağında nasıl anlamlandırıldığı ele alınmıştır. İkinci bölümde, öncelikle bu yüzyılda kaleme alınan konulu çalışmalar üzerinden kelime yapısındaki değişimler ele alınır. Ardından fıkhu’l-luga literatürü de değerlendirmeye katılarak lehçeler, bütüncül dil anlayışı ve dilin aslına dair tartışmalara geçilir. Bu bağlamda öne çıkan iki önemli isim, fıkhu’l-luga üzerine müstakil eser veren İbn Cinnî ve İbn Fâris’tir. Üçüncü bölümde ise, önceki kısımlarda ele alınan minimal düzeydeki dil olgularının anlamlandırılmasının, dilin bütününü kapsayan teorilere nasıl dönüştüğü incelenir. Bu tartışmalar yapılırken hicrî 4. yüzyılın genel düşünce ortamına ve dönemde ulaşılan aşamalara değinilmiş, her bir mesele belirli âlimlerin görüşleriyle ilişkilendirilmiştir. Bu çerçevede illet konusundaki yaklaşımlar Zeccâcî ve Rummânî, mekâyîs özellikle Ebû Ali el-Fârisî, iştikâk konusundaki görüşler ise İbn Cinnî ve İbn Fâris merkezinde ele alınmıştır. Ayrıca bu teoriler arasında, modern dönemde bir söylem olarak gündeme gelen ‘sünâiyye’ yaklaşımı da değerlendirilmiştir ki delillerini 4. yüzyıl âlimlerinin görüşlerinden alır. Teorilerin sözlüklerle kesişen yönü, 4. yüzyılın dil anlayışını aydınlatmada önemli bir katkı sağlamaktadır. Nitekim ilgili teoriler büyük ölçüde sözlüklerin sunduğu veriler üzerine inşa edilmiş, böylece sözlük ile teori arasında güçlü bir etkileşim ortaya çıkmıştır. Bölümün sonunda ise, dönemin en dikkat çekici yönlerinden biri olan leksikografik hareketlilik, Ezherî (ö. 370/ 981), Sahib b. Abbad (ö. 385/ 995), İbn Düreyd (öl. 321/ 933), İbn Fâris ve Cevherî (öl. 400/ 1010) isimleri üzerinden, söz konusu teorilerle ilişkisi bağlamında incelenmiştir.

Formal structure of the Arabic language : the relationship between sound and meaning in the 4 th/ 10th century The thesis consists of an introduction and three chapters. In the introduction, the subject, aim, and scope of the study are presented, and the significance of the research is emphasized. Subsequently, the sources on which the thesis is based are evaluated, and accordingly, the position of the study within the literature is determined. At this point, it should be noted that the central question of this work, which examines the relationship between sound and meaning in the 4th/ 10th century of Arabic linguistics, is essentially through which dimensions the structure was analyzed and to which debates this analysis gave rise during that century. Under the heading ‘Method,’ the principles upon which the connection between the chapters is established and the rationale for their sequence are explained. In the first chapter, the analysis of the formal structure of the Arabic language is carried out with reference to the prominent scholars of the 4th/ 10th century, namely Ibn al-Sarrāj (d. 316/ 929), al-Zajjājī (d. 337/ 949), Abū ʿAlī al-Fārisī (d. 377/ 987), al-Rummānī (d. 384/ 994), and Ibn Jinnī (d. 392/ 1002). In this context, the relationship between sound, vowel, and letter, as well as various dimensions of syntactic composition, are examined first. Thereafter, certain typological features of the Arabic language are evaluated in light of the findings; and particular attention is given to how the structures known as maʿānī al-ḥurūf are understood within the syntactic order in terms of their functionality and the sound–meaning relationship. In the second chapter, changes in word structure are first addressed through the works written on specific topics during this century. Then, by incorporating the fiqh al-lugha literature into the analysis, discussions move on to dialects, the holistic conception of language, and the problem of the origin of language. In this regard, two figures come to the forefront: Ibn Jinnī and Ibn Fāris, both of whom authored independent works on fiqh al-lugha. In the third chapter, the inquiry focuses on how the interpretation of linguistic phenomena at a minimal level, discussed in the earlier sections, was transformed into comprehensive linguistic theories. While these issues are explored, reference is made to the broader intellectual climate of the 4th/ 10th century and the stages reached in that period, with each topic being associated with particular scholars. Within this framework, approaches to ʿilla are treated through al-Zajjājī and al-Rummānī; maqāyīs is considered especially with reference to Abū ʿAlī al-Fārisī; and views on ishtiqāq are examined with a focus on Ibn Jinnī and Ibn Fāris. Moreover, among these theories, the ṣināʿiyya approach—introduced in modern times as a discourse but whose evidences are drawn from the views of 4th/ 10th-century scholars—is also discussed. The intersection of these theories with lexicography makes a significant contribution to illuminating the linguistic thought of the century. Indeed, these theories were largely built upon the data provided by dictionaries, and thus, a strong interaction emerged between lexicography and theory. At the end of the chapter, one of the most notable aspects of the period, namely the lexicographical activity, is examined through the works of al-Azharī (d. 370/ 981), Ṣāḥib b. ʿAbbād (d. 385/ 995), Ibn Durayd (d. 321/ 933), Ibn Fāris, and al-Jawharī (d. 400/ 1010), in relation to the aforementioned theories.