Bezzâzî’ni̇n El-fetâvâ’sında ukûbât bahi̇sleri̇ ve hanefi̇ fıkıh li̇teratürüne etki̇si̇

Abstract

Bu çalışma, Muhammed b. Muhammed b. Şihâb el-Kerderî el-Hârizmî el-Bezzâzî (v. 827/ 1424) isimli Hanefi bir alimin, “el-Fetâva’l-Bezzâziyye” ismiyle meşhur olmuş fetâvâ kitabındaki ukûbât bahislerinin incelemesini ve bu bahislerin Hanefi fıkıh literatürüne olan etkilerini konu edinmektedir. İnceleme faaliyetinin, Hanefi mezhebine ait bir fetâvâ metninde yapılması, mezhebin klasik dönem fetâvâ isimli metinlerinin ukûbât alanındaki işlevlerini, temsil niteliği yüksek bir metin üzerinden örneklendirmeyi amaçlamaktadır. Zira klasik Hanefi literatürde fetâvâ ismiyle meşhur olan pek çok metin, mahzâ soru-cevap usulünde yazılmış fetva kitaplarından farklı olarak tanım, taksim, tartışma ve anekdot gibi unsurlar da içermektedir. Ayrıca hem mezhep imamlarından hem de daha sonra gelen Hanefi fukahâdan ve yazıldığı dönemin alimlerinden aktarılan çeşitli fetvaları aynı anda içerebilmektedir. Bu şekildeki bir metinler topluluğunda suç ve ceza konularının seyrini incelemek önemli bir faaliyet olmalıdır. Hanefi literatürde ukûbât bahisleri ile ilgili çokça atıf yapılan ve iktibasta bulunulan Bezzâzîyye metninin müellifi, hicri VIII. yüzyılın sonu ile IX. yüzyılın başında bir Türk-Moğol İslam devleti olan Altın Orda Hanlığı’nda yaşamıştır. Bu dönemde, İslam dünyasında çeşitli iç karışıklıklar ve fitneler yaşanmaktadır. Müellif bu hareketli dönemde, Altın Orda toprakları ve ayrıca Anadolu coğrafyasında bulunarak, döneminin meşhur uleması ile hoca, akran ve talebelik ilişkisi içerisinde olmuştur. Böylece fürû-ı fıkıh alanında ulema arasında önemli derecede temayüz etmiştir. Yazmış olduğu metinlerle, Hanefi fıkıh literatüründen ibâdât, muâmelât ve ukûbât olarak fıkıh ilminin tüm bilgi alanlarında çok sayıda atıflar almıştır.

This study aims to examine the uqubat topics in the fatawa book, al-Fatawa al-Bazzaziyya and its effects on Hanafi fiqh literature. The book was written by the Hanafi scholar named Muhammad bin Muhammad bin Shihab al-Kardari al-Khwarizmi al-Bazzazi (d. 827/ 1424). Conducting the research activity on a fatawa text belonging to the Hanafi maddhab aims to exemplify the functions of the classical period fatawa texts of the maddhab in the field of ukubat through a highly representative text. Because, many texts famous under the name of fatawa in classical Hanafi literature also contain elements such as definitions, divisions, discussions and anecdotes, unlike the fatwa books written in the only question-answer style. In addition, it can simultaneously contain various opinions conveyed by both the maddhab imams, the later Hanafi scholars and the scholars of the period in which it was written. The author of the Bazzaziyya text lived in the Golden Horde Khanate, a Turkish-Mongolian Islamic state. During this period, various internal turmoil and discord were experienced in the Muslim world. During this active period, the author was in the lands of the Golden Horde and also in the Anatolian geography, and had relationships with the famous scholars of his period as teacher, peer and student. Thus, he distinguished himself significantly among the scholars in the field of fiqh. With the texts he wrote, he received many references from the Hanafi fiqh literature in all fields of knowledge of fiqh.