Yalancı paradoksu ve hüsün-kubuh meselesine delil oluşu: Devvanî'nin Cezrü'l-esam adlı risalesi

Abstract

“Yalancı Paradoksu”, MÖ 6. yy'da yaşamış Giritli Epimenides’e dayanan kadîm bir paradokstur. Kendisinin yalan veya yanlış olduğunu haber veren cümleler, doğru veya yanlıştan biriyle nitelendiğinde çelişiğini gerektirdiği için paradoks halini almıştır. Bu anlamda yalancı paradoksu, doğru ve yanlış dışında üçüncü bir ihtimâli kabul etmeyen haber cümlesinin ve mantıkî önermenin tanımlarıyla çelişmektedir. Böylece yalancı paradoksu, dili ve mantığı referans alan bütün alanları etkilemiştir. Bu paradoks, pek çok farklı formuyla birlikte İslâm düşüncesine intikal etmiş ve Teftâzânî’den itibaren “cezrü’l-esam” ismi ile yaygınlık kazanmıştır. Teftâzânî öncesinde kendinde paradoks olmayıp, zâtında düalist yapıya sahip olan herhangi bir şeyle birleştiğinde çelişkiye dönüşen yalancı cümlesi, Teftâzânî’de hüsün-kubuh meselesi içerisinde zikredilmiştir. Yalancı paradoksu, delillendirme itibariyle düalist Tanrı inancına sahip gruplar ile hüsün-kubhun aklî olduğunu savunan mezheplere karşı bir argüman olarak kullanılan ve bizâtihi paradoks olmayan yalancı cümlesi ile benzerlik göstermektedir. Paradoksu çözmeye çalışan pek çok düşünür olduğu gibi, yalancı cümlesini istisnâ kabul eden ve çözümü noktasında âciz kalındığının itiraf edilmesi gerektiğini söyleyen düşünürler de olmuştur. 15-16. yy'da yaşamış olan Celâleddîn ed-Devvânî de kendisine ulaşan görüşleri değerlendirmiş ve kendi çözümünü ortaya koymuştur. Devvânî’ye göre paradoksun çözümü, yalancı cümlesinin türünün doğru şekilde tespit edilmesine bağlıdır. Şayet yalancı cümlesi bir haber cümlesi değilse, bu cümle için “Ne doğrudur ne yanlıştır.” nitelemesini yapmak da yanlış olmaz.İÇİNDEKİLERGENEL BİLGİLER iÖZET iGENERAL KNOWLEDGE iiiABSTRACT iiiÖNSÖZ vİÇİNDEKİLER viiKISALTMALAR xGİRİŞI.TEZİN AMACI………………………………………………………….…………2II.TEZİN KAPSAM ve SINIRLARI………………..……………………….……...4III. TEZİN ÖNEMİ……………………………………………………………………5IV. KAYNAKLAR ve YÖNTEM…………………………………………….….…...7V.KAVRAMANALİZİ……………………………………………………………….9BİRİNCİ BÖLÜMYALANCI PARADOKSUNUN TÂRİHÎ SEYRİI.YALANCI PARADOKSUNUN MÂHİYETİ ve ÇEŞİTLERİI.1. Yalancı Paradoksunun Mâhiyeti………………………………………….…...13I.2. Yalancı Paradoksunun Çeşitleri…………………………………...…………..16II.YALANCI PARADOKSUNUN ORTAYA ÇIKIŞI ve ANTİK YUNAN’DAKİ SÜRECİ…………………………………………………………………………...20III.YALANCI PARADOKSUNUN İSLÂM DÜŞÜNCESİNE İNTİKALİA.Mütekaddimûn Dönemi Kelâmcılarının Yalancı Paradoksunu Ele Alışı1)Paradoksun Düalist Gruplara Karşı-Delil Olması…………………...…….231.İbrahim en-Nazzâm.…………………….………….………………….242)Haber Cümlesinin Tanımı Bağlamında Yapılan Tartışmalar…………..….252.Ebû Ali el-Cübbâî…………………………………………………...…273.Ebû Hâşim el-Cübbâî………………………………………………….274.Ebû Abdullah el-Basrî…………………………………………………285.Kâdî Abdülcebbâr……………………………………………………...296.Abdülkâhir el-Bağdâdî………………………………………………...303)Hüsün-Kubuh Meselesi Bağlamında Yapılan Tartışmalar………………...327.Ebü’l-Kâsım el-Ensârî en-Nîsâbû…………………...…………………33B.Müteahhirûn Döneminde Yapılan Tartışmalar1.Fahreddin er-Râzî……………………………………………………...342.Seyfeddin el-Âmidî...………………………………………………….403.Esîrüddin el-Ebherî…………………………………………………….484.Nasîrüddîn et-Tûsî……………………………………………………..495.İbn Kemmûne………………………………………………………….526.Sa‘düddîn et-Teftâzânî………………………………………………...547.Seyyid Şerîf el-Cürcânî……...………………………………………...628.Hocazâde Muslihuddin Efendi / Hatibzâde Muhyiddin Efendi………..65İKİNCİ BÖLÜMDEVVÂNÎ’NİN “CEZRÜ’L-ESAM” RİSÂLESİ EKSENİNDE YALANCI PARADOKSUI.FÂTİHA………………………………………………………..………..…70II.VÂSITA……………………………………………………………………731.Sa‘düddîn et-Teftâzânî…………………………………………………732.Alî el-Kâtibî…………………………………………………………….743.Şemsüddin es-Semerkandî……………………………………………...804.Nasîrüddîn et-Tûsî……………………………………………………...855.Seyyid Şerîf el-Cürcânî…………………...……………………………866.İbn Kemmûne …………………………………………………………907.Sadreddîn ed-Deştekî…………...………………………………………95III.HÂTİME…………………………………………….…………………...104SONUÇ…………………………………………………………………………….…121YAZMALAR…………………………………………………………………………125KAYNAKÇA…………………………………………………………………………131“The Liar Paradox” is an ancient paradox based on the Cretan Epimenides that lived in the 6th century BC. The sentences that state its own falsity or untruth became paradoxical since they necessarily indicate contradiction when they are qualified by either truth or false. In this sense, the liar paradox contradicts the definitions of the declarative sentence (khabar) and the logical proposition that do not accept a third possibility other than true and false. Thus, the liar paradox influenced all fields that refer to language and logic. The liar sentence, which becomes a contradiction before al-Taftāzānī when it is combined with anything that has a dualist structure by its nature while not being a paradox itself, has been addressed in the issue of husn and qubh. Liar paradox demonstrates similarities with the liar sentence, which is not a paradox itself but used as a counter argument against the sects that defend husn and qubh's rational character and against the groups who have a dualist belief of God by way of reasoning-based argumentation. While there are many thinkers who attempt to solve the paradox, there are also thinkers who take the liar sentence as an exception and suggest that it must be admitted that we are helpless in terms of solving it. Jalāluddīn al-Dawwānī, who lived in the 15-16th century, also assessed the views reached to him and put forward his own solution. The solution of the paradoxaccording to al-Dawwānī is based on the correct identification of the type of liar sentence. If it is not a declarative sentence (khabar), it would not be false to call it It is neither true nor false for this sentence.