İslam hukukunun klasik kaynaklarında hak kavramının analizi

Abstract

Hak kavramı hukukun en temel ve üst kavramlarından biridir. Kara Avrupası hukuk sisteminin aksine islam hukukunda kazuistik metot ve parçacı düşünüş hakim olduğundan üst terim olarak hak kavramına ulaşılması ve bunun mahiyetinin araştırılması hukukçuların temel bir hedefi olmamıştır. Hak, hükümlerin şahıslara tanıdığı ve koruduğu maslahatlardır. Bu tanım Kara Avrupası hukuklarında kabul gören karma teorinin hak tanımına benzemektedir. Hak kavramının özü, hükümlerin de temelini oluşturan maslahat ve menfaattir Allah hakkı-kul hakkı ayırımı İslam hukukundaki en önemli hak taksimidir. Bu ayırım genel yapısı itibarıyla kamu hukuku özel hukuk ayırımına paralel bir ayırım olarak görülebilir. İslam Hukukunda özellikle malvarlığı hakları diğer hak türlerine göre belirgin bir şekilde ağırlıklı olarak ele alınmıştır. Malvarlığı haklarında en temel kavram milk terimidir. Milk terimi sadece mülkiyet hakkını ifade etmekle kalmayıp fıkıh içindeki teknik anlamıyla ayni hak terimine yakın bir anlama gelir. İslam hukukçuları eşyayı atomcu evren anlayışı doğrultusunda ayn-menfaat şeklinde iki parçadan oluşur düşünmüşlerdir. Milk de eşyanın ayn'ı ya da menfaati üzerinde kurulu olması bakımından -kapsamına göre- sınıflandırılmıştır. Buradaki temel ayırım tam milk-nakıs milk terimiyle ifade edilir ki bu günümüz hukukundaki mutlak aynî haklar ve sınırlı ayni haklar ayırımıyla paraleldir. Milk teriminin dışında malvarlığı alanında dar anlamda 'hak' denilen bir takım yetkiler daha vardır. Bunları yarı ayni hak terimiyle ifade edilebilir. İslam hukukunda milk teriminin dışında 'alacak hakkı' şeklinde bir terimin varlığını soruşturduğumuzda karşımıza gizli de olsa 'alacak hakkı' teriminin varlığı ve ancak bunun milk tarafından gölgelendiği sonucu çıkmaktadır. İslam hukukçularının büyük bir grubu milk teriminin malvarlığı hukukundaki baskınlığı dolayısıyla borç ilişkisinden doğan alacak haklarını da milk terimiyle ifade etmeyi tercih etmektedirler. Ancak diğer bir grup ise alacak haklarında milk denilmeye müsait bir yetkinin olamayacağını belirtirler. Deyn üzerindeki yetki salt bir talep hakkıdır ve bundan milk olarak bahsedilmesi mecazidir. İslam hukukunda deyn (alacak) terimi özellikle verme borçlarını ifade etmekle birlikte Şafii mezhebinde yapma borçlarını da içine alan bir kavram niteliğindedir. Diğer mezheplerde ise yapma borcu kavramı yerine borçlunun menfaatlerine malik olma terimi kullanılarak bu ilişki bir borç ilişkisinden çok ayni hak alanında çözümlenmeye çalışılır. Kira vb. bir akitle hizmet ya da iş görecek kişinin menfaatlerine malik olunmaktadır. Fıkıh alanında hukuksal düşünüş süreçleri özellikle çalıştığımız saha açısından ayn-menfaat, ayn-deyn, milk-hak gibi kavram çiftleri üzerine kurulmuştur. The dissertation comprises one introduction and three Chapters. In the introduction, I stated the methodology that I followed, and as a corollary to the Islamic sources, I introduced how the concept of right is treated in the continental European legal thought. Chapter one is devoted to the search of the definition of the concept of right and basic classification of rights in classical Islamic legal sources. The concept of right is one of the basic concepts in Islamic Law. In classical Islamic legal thought, examination of the essence of the concept of right does not play an important part in the works of classical Muslim legal scholars. This is because, contrary to the continental European legal thought, casuistic approach and analogical methodology prevails in their thought. Their definition of right amounts to the following: Right consists of the interests (maslaha) that are granted and conserved by legal rules (ahkam). Rights and legal rules have one and the same foundation: interests (maslaha). The most basic classification of rights is twofold: Rights of God (huququ'llah) and rights of men (huququ'l-ibad). This division parallels the division between Public and Private Law in general terms. I examined the conception of 'real rights' (ayni haklar) in Islamic Law in the second chapter. In Islamic law, rights stemming from Potrimony (malvarlığı) are taken into account more than any other kind of right. In Patrimony law, the concept of 'Milk' is key term that they focus on. To the contrary of the manner in which contemporary scholars present the concept of 'Milk,' it refers the real rights, more than it refers ownership (mülkiyet). Islamic legal scholars conceive things (eşya) to be composed of two parts: ayn and manfaa. This conception results directly from the atomistic conception of the universe. The most renown classification concerning 'Milk' is based on the ayn-manfaa division. In the third chapter, I examined 'semi-real rights,' and the 'claim rights' (alacak hakları). In the Potrimonial rights, In addition to the concept of 'Milk,' there are some other rights that are called simply 'haq' in a narrower sense. These rights can be called 'semi-real rights. ' These rights are similar to the 'formative rights' (yenilik doguran haklar) and 'Real Obligation' (eşyaya bağlı borç). There is a term corresponding to the 'claim rights' in Islamic law, even though it is not explicit. The majority of Muslim legal scholars prefer to express the 'claim rights,' by the term 'Milk' which normally expresses real rights. However, a considerably smaller group of scholar, rightly, argue that 'claim right' cannot be subsumed under the concept of 'Milk.' This shows that, in Islamic law, claim rights are distinguished from real rights. In the Islamic law, the legal thought is founded on certain pairs of concepts, such as ayn-manfaa -corresponding to pair of cawhar-arad-, ayn-dayn -corresponding to the pair of dhat-sifa-, and milk-haq.