İbn Hazm’ın hukuk metodolojisinde “delil” kavramı

Abstract

Sünni fıkıh usulü geleneğinde edille-i şeriyyenin genellikle Kitap, sünnet, icma ve kıyas olmak üzere tasnif edildiği bilinmektedir. Hicri 5.yüzyıl Endülüs fakihlerinden İbn Hazm (384 / 994-456/ 1064) ise bu yaklaşımı reddetmiş ve özellikle Davut b. Ali'nin kıyas karşıtı görüşünü esas alarak farklı bir metodoloji ortaya koymuştur. İbn Hazm Kur'an, sünnet ve icma hiyerarşisini kabul etmekle birlikte kıyasa kesin bir şekilde karşı çıkmış ve Delil ismini verdiği yeni bir kavram geliştirmiştir. İbn Hazm'ın icma anlayışı ve diğer usul görüşlerinde de farklılıklar bulunmakla birlikte fıkıh usulü açısından onun en fazla dikkat çeken yönü kıyası reddetmesi ve Delil kavramını ön plana çıkarmasıdır. Bu çalışmada İbn Hazm'ın fıkıh usulünde onu diğer alimlerden farklı kılan bir özellik olarak Delil kavramı ayrıntılı olarak ele alınıp örneklendirilmeye çalışılacaktır. Ayrıca bu kavramın diğer üç kaynakla sıkı bir bağa sahip olması nedeniyle fazla tafsilata girmeden onun kitap, sünnet, icma anlayışına ve kıyastan tamamıyla farklı olduğunu iddia ettiği Delil'in kıyas ile mukayesesini yapabilmek için de kıyas hakkındaki düşüncelerine yer verilecektir. İbn Hazm dördü nas kaynaklı yedisi icma kaynaklı olmak üzere onbir çeşit Delil türünden bahsetmektedir. Özellikle nastan elde edilen Delil türleri Aristo mantığının önermeler arası ilişkiler ve çıkarımlarla ilgili konularını ihtiva etmekte ve bu anlamıyla İbn Hazm Aristo mantığını fıkıh usulünde nasları anlama ve yorumlamada bir metod olarak kullanmaktadır. İcmadan elde edilen Delil türleri içinde yer alan istıshab-ı hal naslarda hükmü bulunmayan herşeyin Şari tarafından mübah kılındığını ifade etmekte ve İbn Hazm'ın kıyasla daralttığı alanı genişletici bir fonksiyon üstlenmektedir.

In sunnite juridical system of Islam edille-i şer'iyye is classified as Qur'an, sunna, ijma and analogy. One of the most outstanding intellectual figures of Muslim Spain was İbn Hazm who rejected this classification and brought a new perspective that based on Davud b. Ali's ideas which refuse analogy. İbn Hazm accepted Qur'an, sunna, ijma in this respected order although he was against analogy. Thus he create a new consept that he called as Delil. Even though his approach to ijma differs from other experts (fuqaha) his prominent feature is that he gave great importance to Delil and refused analogy. İn this text, consept of Delil was studied and illustrated in detailed manner. Because of such consept close relation with other three main source, we searched his ideas abaut Qur'an, sunna and ijma, particularly Delil that he claimed it is comletely different from general idea of analogy, in order to compere Delil with analogy. İbn Hazm mentions eleven kinds of Delil, seven of them based on Holy texts ( Qur'an and sunna) and four of them related with consensus (ijma). All kinds of Delil obtained from Holy texts include the subjects abaut propositions and analoges of Aristotelian logic. He uses Aristotelian logic as a main method for understanding and interpretation of divine texts. Istıshab that is one of the Delils based on ijma, indicates all things which has no place in Holy texts is mübah. By accepting ıstıshab, he tried to broaden the area which is narroved by rejection of Qıyas.