Umûm-Husûs meselesinin dil açısından incelenmesi (Karâfî örneği)

Abstract

Arap dili, fıkıh, tefsir, hadis, kelam gibi temel İslam ilimlerinin özünü ve ana zeminini teşkil eden en önemli ilimdir. Bu yüzden dinî nasların ihtiva ettiği hüküm ve bilgilerin elde edilebilmesi vaz‘, delâlet, hakikat-mecâz, âmm-has, isti’mâl, müşterek-müteradif, istisna ve emir-nehiy gibi dilsel konularda birikimi gerektirmektedir. Bu sebeple İslâm âlimleri tarafından dinî nasları anlamak üzere bir yöntem bilimi olarak vaz‘ edilen fıkıh usûlü ilminin önemli bir kısmı “mebâdiü’l-luga” yani temel lisanî mukaddimeler diye anılan dilsel konulardan oluşur. Bu sebeple usul âlimleri bu dilsel konulara en az dil bilimciler kadar ihtimam göstermişlerdir. Nitekim İslâm ilim geleneğinde dilbilim araştırmalarının yoğun olarak gözlendiği alanlar nahiv, belagat ve mantık gibi ilimlerin yanı sıra fıkıh usulüdür. Dil ilimlerinin fıkıh usulüyle buluştuğu konuların başında, bu ilimdeki umûm-husûs bahisleri gelir. Bu çalışmada, dini nasların anlaşılması noktasında kritik bir öneme sahip olan umûm-husûs meselesi, dil açısından, “Karâfî örneğinde” incelenmiştir. Bununla birlikte konunun farklı ilim dallarının kesişim noktası olması dolayısıyla çalışma, belli ölçüde disiplinler arası bir mahiyet arz eder. Tezde, konuyla ilgili müstakil bir eser kaleme almış olan Karâfî’nin umûm-husûs’a dair görüşleri, eserinde serdettiği tanımlar üzerinden analiz edilmiş ve onun umûm-husûs tasavvuru tespit edilmeye çalışılmıştır. Usulcüler tarafından yirmi kadar umûm sigası tespit edilebilmiştir, oysa Karâfî eserinde iki yüz elli kadar umûm sîgası saymaktadır. Ulaşılan bu sayı, onun bu konuya dair özgün fikirleri olduğuna ve konuyu ne kadar detaylı incelediğine dair ipuçları vermektedir. Bu tezde Karâfî’nin umûm-husûs tasavvurunu tespit etmenin yanında, fıkıh usulü eserlerinde ancak onbeş-yirmi adet olarak zikredilen umûm sigalarının Karâfî’de nasıl olup da iki yüz elli’ye çıkabildiği sorusuna cevap aranmıştır. İçindekilerÖZETIIABSTRACTIIIÖNSÖZIVKISALTMALARXXGİRİŞKONU, YÖNTEM ve KAYNAK DEĞERLENDİRMESİI. KONU2II. YÖNTEM5III. LİTERATÜR ve KAYNAK DEĞERLENDİRMESİ6IV. KONUNUN ARAP DİLİ LİTERATÜRÜNDEKİ YERİ10I. BÖLÜMKARÂFÎ VE İLMÎ ŞAHSİYETİI. KARÂFÎ DÖNEMİNDE SİYÂSÎ, SOSYAL ve İLMÎ HAYAT13A. SİYÂSÎ HAYAT13B. SOSYAL ve İLMÎ HAYAT14II. KARÂFÎ’NİN YETİŞMESİ ve İLMÎ HAYATI16A. HOCALARI18B. ÖĞRENCİLERİ19C. İLMÎ KİŞİLİĞİNİN OLUŞMASI ve ENTELEKTÜEL KİŞİLİĞİNİN ANA ÖZELLİKLERİ20III. ESERLERİ22A. ARAP DİLİYLE İLGİLİ ESERLERİ23B. DİĞER ALANLARLA İLGİLİ ESERLERİ251. Fıkıh Usûlü252. Fürû‘ Fıkıh273. Kelam, Mezhepler ve Dinler Tarihi28C. el-İKDÜ’L-MANZUM Fİ’L-HUSÛS VE’L-UMÛM ESERİ29II. BÖLÜMKAVRAMSAL ÇERÇEVEI. LAFIZ32A. MANTIKÇILARIN LAFIZ TAKSİMİ32B. DİLBİLİMCİLERİN LAFIZ TAKSİMİ35C. USULCÜLERİN LAFIZ TAKSİMİ38II. MA’NÂ43III. LAFIZ-MANÂ İLİŞKİSİ46IV. DELÂLET50A. MANTIKÇILARIN DELÂLET TAKSİMİ501. Lafzî Delâlet50a. Aklî50b. Tabiî51c. Vaz‘î512. Gayr-ı Lafzî Delâlet51a. Aklî51b. Tabiî51c. Vaz‘’î523. Lafzî-Vaz‘î Delâlet:53B. USULCÜLERİN DELÂLET TAKSİMİ561. FUKAHA USULCÜLERİNİN DELÂLET TAKSİMİ56a. İbârenin Delâleti56b. İşâretin Delâleti57c. Nassın Delâleti57d. İktizanın Delâleti582. MÜTEKELLİMÎN USULCÜLERİNİN DELÂLET TAKSİMİ59a. Mantûkun Delâleti59b. Mefhûmun Delâleti59V. VAZ' İLE İLGİLİ KAVRAMLAR60A. VAZ‘ (الوضع)60B. VÂZI‘ (الواضع)60C. MEVZÛ’ (الموضوع)62D. MEVZÛ’ LEH (الموضوع له)66VI. UMÛM İLE İLGİLİ KAVRAMLAR69A. ÂMM-E’ÂM KAVRAMLARI69B. UMÛM-ÂMM İLİŞKİSİ78C. ŞUMÛL UMÛMU- BEDEL UMÛMU KAVRAMLARI80D. ÂMM-MUTLAK İLİŞKİSİ83E. LAFZÎ UMÛM-MA’NEVÎ UMÛM87F. KÜLL-KÜLLÎ VE KÜLLİYYE KAVRAMLARI90VII. HUSÛS İLE İLGİLİ KAVRAMLAR99A. HUSÛS-HÂS KAVRAMLARI99B. CÜZ’- CÜZ’Î VE CÜZ’İYYE KAVRAMLARI103III. BÖLÜMUMÛM-HUSÛSI. UMÛM VE HUSÛS’UN TARİHİ ARKA PLANI109II. UMÛM111A. UMÛMUN DELÂLETİ111B. UMÛM İFÂDE ETME SEBEPLERİ1131. Mutabakat Yoluyla Umûm İfade Etme1142. Tazammun Yoluyla Umûm İfade Etme1143. İltizâm Yoluyla Umûm İfade Etme115a. Mefhûm-ı Muvâfakat115b. Mefhûm-ı Muhâlefet ve Çeşitleri116i. Mefhûmu’ş-şart117ii. Mefhûmu’l-illet118iii. Mefhûmu’s-sıfat118iv. Mefhûmu’l-mâni’119v. Mefhûmu’l-hasr119a. Atıf Yoluyla Yapılan Hasr120b. Nefy ve İstisna ile Yapılan Hasr120c. إنما Edatıyla Yapılan Hasr121d. Müsnedün İleyhin Müsnede hasredilmesi121e. Takdîm Yoluyla Yapılan Hasr122vi. Mefhûmu’l-gâye122vii. Mefhûmu’l-istisnâ123viii. Mefhûmu’z-zamân123ix. Mefhûmu’l-mekân123x. Mefhûmu’l-lakab124xi. Mefhûmu’l-‘aded1244. Karineyle Umûm İfade Etme125a. İcma’125b. İki Lafzın Birleşimiyle Hasıl Olan Umûm Lafız126c. Mutlak Lafzın Peşinden İlletin Getirilmesi1265. Örfî Nakil Yoluyla Umûm İfade Etme1276. Mürekkeb Yoluyla Umûm İfade Etme128C. UMÛM LAFIZLARI130I. LUGAVÎ VAZ'A DAYANAN UMÛM LAFIZLARI1301. Küll (كُلّ) Lafzı1332. Kilâ (كِلا) Lafzı1383. Kiltâ (كلتا) Lafzı1394. Ecma’u (أجمع) Lafzı1405. Ecma’âni (أجمعان) Lafzı1426. Ecma‘ûne (أجمعون) Lafzı1427. Cem‘âu (جَمْعاء) Lafzı1438. Cuma‘u (جُمَع) Lafzı1449. Ekte‘u (أَكْتَع) Lafzı14410. Ekte‘âni (أكتعان) Lafzı14511. Ekte‘ûne (أكتعون) Lafzı14612. Ket‘âu (كتعاء) Lafzı14613. Küte‘u (كُتَع) Lafzı14714. Ebsa’u (أَبْصَع) Lafzı14815. Ebsa‘âni (أبصعان) Lafzı14816. Ebsa‘ûne (أبصعون) Lafzı14817. Bas‘âu (بَصْعَاء) Lafzı14918. Busa‘u (بُصَع) Lafzı14919. Nefsühû (نفسه) Lafzı15020. Nefsâhumâ (نفساهما) Lafzı15021. Enfüsühüm (أنفسهم) Lafzı15122. ‘Aynühû (عينه) Lafzı15123. ‘Aynâhumâ (عيناهما) Lafzı15124. A‘yünühüm (أعينهم) Lafzı15125. Siyâk-ı Nefîde “Lâ (لا لنفي الجنس)” Edatıyla Bitişik Gelen Nekire15226. Leyse’ye Benzeyen “Lâ” Edatından Sonra Gelen Nekire15227. “Lâ” Olmaksızın Siyâk-ı Nefîde Gelen Nekire15328. Şart Edatıyla Birlikte Gelen Nekire15429. Soru Edatıyla Birlikte Kullanılan Nekire15430. Siyâk-ı Nefîde Gelen Fiil15431. Siyak-ı Nefîde Gelen Müteaddî (Geçişli) Fiil15532. Müfred-Muzâf Olarak Gelen Cins İsim15533. İkil-Muzâf Olarak Gelen Cins İsim15634. Çoğul ve Muzâf Olan Cins İsim15635. Elif-Lam Takısıyla Marife Olmuş Müfred Cins İsim15636. Elif-Lam Takısıyla Marife Olmuş Tesniye Cins İsim15737. Elif-Lam Takısıyla Marife Olmuş Cem’ Cins İsim15738. Ellezî (الذي)15839. Elleziyy (الذيّ)15940. Ellezi (الّذِ)15941. Ellez (الذْ)15942. İsm-i Fail ve İsm-i Mef’ul’ün Başındaki “ال” Takısı15943. Ellezâni (اللذان)16044. Ellezânni (اللذانِّ)16045. Ellezâ (اللذا)16046. Ellezey (اللذًيْ)16147. Ellezîne (الذين)16148. Ref’ Durumunda “الذون”, Nasb ve Cer Durumunda “الذين” Olan Lafız16149. Ellâîne (اللائين)16250. Ref’ Durumunda “اللائون”, Nasb ve Cer Durumunda “اللائين” Olan Lafız16251. Ellây (اللاي)16352. Ref’ Durumunda “اللاو”, Nasb ve Cer Durumunda “اللاي” Olan Lafız16353. Elletî (التي)16354. Elletiyye (التيّ)16355. Elleti (الّتِ)16356. Ellet (الّتْ)16457. Ellâtî (اللاتي)16458. Ellâyi (اللاي)16459. Ellevâtî (اللواتي)16460. Ellâti (اللات)16461. Ellâ (اللا)16562. Ellevâti (اللوات)16563. Ellevâi (اللواء)16564. Ellevâ (اللوا)16565. Ellevâyi (اللواي)16566. Ellâi (اللاء)16667. Ellâti (اللات)16668. Zû (ذو)16669. Zât (ذات)16670. Zevâ (ذوا)16771. Zevâtâ (ذواتا)16772. Zevâtu (ذواتُ)16773. Zevû (ذوو)16774. Mâ-i mevsûle (ما)16875. Mâ-i istifhâmiyye (ما)16876. Meh (مه)16977. Mâ-i şartiyye (ما)16978. Mehmâ (مهما)16979. Me (م)17080. Mâ-i zamâniyye (ما)17081. Mâ-i masdariyye (ما)17082. Men-i mevsûle (من)17183. Men-i şartiyye (من)17284. Men-i istifhâmiyye (من)17285. Menû (منو)17386. Menâ (مَنَا)17387. Menî (مَنِي)17388. Menân (مَنَان)17389. Meneyn (مَنَيْن)17490. Menûn (مَنُون)17491. Menîn (مَنِين)17492. Menh (مَنْه)17493. Mentân (مَنْتَان)17594. Menteyn (مَنْتَيْن)17595. Mentât (مَنْتَات)17596. Mâzâ (ماذا)17597. Men zâ (من ذا)17698. Eyyü el-Mevsûle (أيّ)17799. Eyyü eş-Şartiyye (أيّ)177100. Eyyü el-İstifhâmiyye (أيّ)177101. Eyyü el-Mevsûfe (أيّ)178102. Eyyü el-Mebniyye (أيّ)179103. “Eyyü” (أيّ)179104. “Eyyen” (أيّا)180105. “Eyyin” (أيٍّ)180106. “Eyyân” (أيان)180107. “Eyyeyni” (أيّيْنِ)180108. “Eyyûne” (أيّون)181109. Eyyîne (أيِّينَ)181110. Eyyetü (أيَّة)181111. Eyyetâni (أيّتان)181112. Eyyeteyni (أيّتَيْن)182113. Eyyât (أيّاتٌ)182114. Eyyâtin (أياتٍ)182115. el-Meniyyü (المني)182116. el-Meniyyâni (المنيان)183117. el-Meniyyeyni (المنييْن)183118. el-Meniyyûne (المنيون)183119. el-Meniyyîn (المنيِّين)183120. el-Menetü (المنة)184121. el-Mentâni (المنتان)184122. el-Menteyni (المنتيْن)184123. el-Meniyyâtü (المنيات)184124. el-Meniyyâti (المنياتِ)184125. el-Mâviyyü (الماويُّ)185126. el-Mâviyye (الماويَّ)185127. el-Mâviyyi (الماويِّ)185128. el-Mâviyyâni (الماويان)185129. el-Mâviyyeyni (الماوييْن)185130. el-Mâviyyûne (الماويون)186131. el-Mâviyyîn (الماويين)186132. el-Mâviyyetü (الماويةُ)186133. el-Mâviyyete (الماويةَ)186134. el-Mâviyyeti (الماويةِ)186135. el-Mâviyyetân (الماويتان)187136. el-Mâviyyeteyni (الماويتيْن)187137. el-Mâviyyâtu (الماوياتُ)187138. el-Mâviyyâti (الماوياتِ)187139. el-Mâiyyü (المائيُّ)187140. el-Mâiyye (المائيَّ)187141. el-Mâiyyi (المائيِّ)188142. el-Mâiyyâni (المائيان)188143. el-Mâiyyeyni (المائييْن)188144. el-Mâiyyetü (المائية)188145. el-Mâiyyâtü (المائياتُ)188146. el-Mâiyyâti (المائيّاتِ)188147. Metâ (متى)189148. Eyne (أين)189149. Keyfe (كيف)190150. Kem-i istifhâmiyye (كم الاستفهامية)190151. Ennâ (أنّى)190152. Eyyâne (أيّان)191153. Haysü (حيثُ)191154. Hayse (حيثَ)192155. Haysi (حيثِ)192156. Havsü (حوثُ)192157. Havse (حوثَ)192158. Havsi (حوثِ)192159. İzâ eş-Şartiyye (إذا الشرطية)193160. Metâ mâ (متى ما)193161. Eynemâ (أينما)193162. Keyfemâ (كيفما)193163. Haysumâ (حيثما)194164. İzâ mâ (إذاما)194165. Kableke (قبلَك)194166. Kablu (قبلُ)194167. Ba’deke (بعدَك)195168. Ba’dü (بعدُ)195169. Fevgake (فوقَك)195170. Fevku (فوقُ)195171. Tahteke (تحتَك)195172. Tahtu (تحتُ)196173. Emâmeke (أمامَك)196174. Emâmu (أمامُ)196175. Kuddâmeke (قدّامَك)196176. Kuddâmu (قُدّامُ)196177. Verâeke (ورائَك)197178. Verâu (وراءُ)197179. Halfeke (خلفَك)197180. Halfü (خلفُ)197181. Esfele (أسفلَ)198182. Esfelu (أسفلُ)198183. Dûneke (دونَك)198184. Dûnu (دونُ)198185. Aleyhi (عليه)198186. ‘Alu (علُ)199187. ‘Âliyeke (عاليَك)199188. Me’âlu (معالُ)199189. ‘Alâ (علا)199190. ‘Alû (علو)200191. İz (إذ)200192. İndeke (عندك)200193. Ledeyye (لديّ)200194. Yemîneke (يمينك)201195. Yesâreke (يسارك)201196. Yümneten (يُمْنَة)201197. Yüsraten (يُسْرَة)202198. Sabâhan ve mesâen (صباحاً ومساء)202199. Yevmen ve yevmen (يوماً ويوماً)202200. Ebeden (أبداً)202201. Dâimen ve müstemirran (دائماً ومستمراً)203202. Sermeden (سرمداً)203203. Min (مِن)203204. Uhâde (أحاد)204205. Mesnâ (مثنى)204206. Sülâse (ثُلاث)204207. Rubâ’ (رُباع)205208. Humâs (خماس)205209. Sudâs (سُداس)205210. Subâ’ (سباع)206211. Sumân (ثمان)206212. Tusâ’ (تساع)206213. ‘Uşâr (عشار)206214. Kâtıbeten (قاطبةً)206215. Kâffeten (كافة)207216. Kaddu (قطُّ)207217. ‘Avdu (عَوْضُ)207218. Len (لن)208219. Lâ (لا)208220. Lemmâ (لمّا)208221. Elemmâ (ألما)209222. Nehiy (النهي)209223. Emir (الأمر)209224. Ma’şer (معشر)210225. Sâir (سائر)210226. Terkül İstifsâl (ترك الاستفصال في حكايات الأحوال)210227. Terâki (تراك)211228. Menâ’i (مناع)211229. Derâki (دراك)211230. Berâki (براك)211231. Eyhâ (أيها)212232. Eyh (أيه)212233. Îhin (إيهٍ)212234. Îhi (إيهِ)213235. Ruveyde (رويد)213236. Teyde (تيد)213237. Hâti (هات)214238. Hâ (ها)214239. Belhe (بله)214240. ‘Aleyke (عليك)215241. ‘Alâ (على)215242. Meh (مه)216243. Sah (صه)216244. Heyte (هَيتَ)216245. Kattuke (قطك)216246. İleyke (إليك)217II. ÖRF’E DAYANAN UMÛM SÎGALARI217D. UMÛM LAFIZ KATEGORİLERİ ve DEĞERLENDİRİLMESİ2191. Soru (İstifham) Edatları2202. Te’kîd Lafızları2223. Elif Lâm Takılı İsimler224a. Elif-Lâm Takısının İfade Ettiği Anlamlar2241) Ahd224a) Ahd-i Zikrî225b) Ahd-i Zihnî (Ahd-i İlmî)226c) Ahd-i Hâricî (Ahd-i Huzûrî)2262) Cins (Hakîkat)2273) İstiğrâk228a) İstiğrâk-ı hakîkî228b) İstiğrâk-ı örfî229b. Cem’-i Kıllet-Cem’-i Kesret Ayrımı231c. Ekallü’l-cem’ Tartışması232d. İsm-i Mevsûllerin Umûm İfade Etmesiyle İlgili Değerlendirme2334. Nefiy Edatları2365. Şart Edatları2396. Haberî Lafızlar2407. Zarflar2418. Üleştirme Sayı İsimleri (Esmâ-i a’dâd-i ma’dûle)2419. Nehiy Sîgaları24210. Emir Sîgaları24411. Emir Sîgasından “فعال” Kalıbına Dönüştürülen Sîgalar24512. Emir ve Nehiy İsimleri İçin Vaz‘ Edilmiş Sîgalar24613. Örf İle Menkûl Sîgalar247E. UMÛM LAFIZLARININ DELÂLETİ250III. HUSÛS252A. HUSÛSUN DELÂLETİ252B. TAHSİSİN İMKÂNI253C. TAHSİS VE ÇEŞİTLERİ2551. Muttasıl Muhassıs2571) İstisnâ258a) İstisnâ’nın İşlevi259b) İstisnâ Edatları260c) İstisnânın Çeşitleri261i. Muttasıl261ii. Munkatı’2622) Şart262a) Şart Kavramı262b) Şart Edatları264i. إن (-Se, Sa) ve إذا (-Dığı Zaman)264ii. لو (-Seydi, Saydı)265iii. لولا –Meseydi, -Masaydı2663) Sıfat266a) Tahsîs:267b) Tavzîh:2684) Gâye268a) Gâye Kavramı ve Gâye Edatları268b) Gâye Mugayyâ’ya Dâhil Midir Değil Midir?269c) حتى Gâye Edatının Muhtelif Kullanımları2721) Harf-İ Cer Olması2722) Harf-İ Atıf Olması2733) Muzâri’yi Nasb Eden Edat Olması2744) İbtidâiyye Olması2755) Hal2756) Mef’ûl Lieclih2777) Mef’ûl Fîh278a) Zaman Zarfı278b) Mekan Zarfı2788) Mecrûr2799) Temyîz28010) Te’kîd28111) Bedel282a) Bedel-i Küll Mine’l-Küll282b) Bedel-i Cüz’ Mine’l-Küll283c) Bedel-i İştimâl283d) Bedel-i Ğalat2832. Munfasıl Muhassıs2841) His2842) Akıl2853) Sem’ (Nass)286a) Kitab286b) Sünnet288D. TAHSİS İLE TAKYİD ARASINDAKİ FARK291E. TAHSİS İLE NESİH ARASINDAKİ FARK294F. TAHSİS İLE İSTİSNÂ ARASINDAKİ FARK297SONUÇ298KAYNAKÇA309

The Arabic linguistic sciences are the essence and foundation of other Islamic sciences such as fiqh, tafsīr, hadīth and kalām. Therefore a firm knowledge of linguistic topics, including but not limited to al-wadʿ, al-dalāla, al-haqīqa and al-majāz, al-ʿāmm and al-hāss, al-istiʿmāl, al-mushtarak and al-mutarādif, al-istisnā’, al-amr and al-nahy, is required in order to attain a correct understanding of the knowledge and judgements entailed by religious scriptures. It is for this reason that a substantial part of the science of jurisprudential principles (usūl al-fiqh), which was a methodology developed by Islamic scholars in order to determine and justify a correct understanding of scripture, are the linguistic subjects, also known as the ‘mabādi al-lugha’, or the foundational linguistic topics. Accordingly, scholars of jurisprudential principles, as much as scholars of linguistics, have studied these linguistic topics. Hence the existence of an intensive linguistic research program within the science of jurisprudential principles, alongside other classical Islamic sciences such as grammar, rhetoric and logic.A significant point of contact between jurisprudential principles and the linguistic sciences is the subject of ʿumūm-khusūs. Given its critical importance in the understanding of religious scripture, this dissertation is a study of ʿumūm-khusūs as exemplified in al-Qarāfī’s work devoted to this problem. However since the subject is on a junction point between many different sciences, it was necessary to take a somewhat interdisciplinary approach. Based on the definitions al-Qarāfī put forth in his work we have analyzed his views, and attempted to ascertain his conception of ʿumūm-khusūs. While other scholars identified around twenty ʿumūm forms, al-Qarāfī recounts about two hundred and fifty in his work. This number alone is a strong indicator of his original views on the subject, and the range and depth of his study. Besides establishing al-Qarāfī’s conception of ʿumūm-khusūs, this dissertation also tries to answer the question of how the number of different ʿumūm forms, which are determined as only being around fifteen to twenty in works on jurisprudential principles, has reached two hundred and fifty in al-Qarāfī’s work.