İstanbul’da eğlece hayatı (1923-1938)

Abstract

Bu çalışmada 1923-1938 yılları arasında İstanbul’da eğlence hayatı konusu ele alınmıştır. Dinlenmek, sohbet ya da seyahat etmek gibi insan ihtiyaçlarının bir parçası olarak tanımlanan eğlence gündelik hayat içerisinde önemli bir yere sahiptir. İnsanlar arası etkileşim ve iletişimin bir türü olan bu etkinlik alanı toplumsal yapıya göre şekillenir. Aynı şekilde eğlence anlayışının değişmesi de toplum hayatının değişiminde önemli bir yere sahiptir. Osmanlı Devleti’nde toplum hayatı din eksenli olmuş ve örfi belirlemelerle şekillenmiştir. Gündelik hayatın hemen her yönüyle geleneksel kalıplar içinde yaşandığı 18. yüzyıla kadar olan dönemde İstanbul’da eğlence yaşamı geleneksel normların çatısı altında doğal seyrini korumuştur. Ancak batılılaşma, bu düzeni değiştirmiştir. Batılılaşma/ modernleşme sürecinde eğlence anlayışının Batı normlarına göre yeniden belirlenmesi toplum hayatını; kadının konumlandırılması, birliktelikler, davranış vs. birçok açıdan etkilemiştir. Bu nedenle çalışma batılılaşmanın toplum hayatına getirdiği yeniliklerle birlikte değişen eğlence anlayışı çerçevesinde ele alınmıştır. Bu çerçevede, batılılaşmanın/ modernleşmenin radikal bir nitelik kazandığı Cumhuriyet’in ilk yıllarında İstanbul’da eğlence hayatı konusu döneme ait sosyal yaşam örneklerini içeren araştırma eserler, dergi ve gazeteler kullanılarak incelenmiştir. Ayrıca siyasi, askerî ve toplumsal alanda etkili olan batılılaşmanın modern bireye ulaşma konusundaki etkisinin belirlenmesi hedeflenmiştir. Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde batılılaşma konusundaki farklı yaklaşımların toplum hayatındaki eğlence anlayışını nasıl şekillendirdiği de çalışmanın detaylarında görülecektir.

The matter of entertainment life in İstanbul between 1923 and 1938 has been examined in the present study. Entertainment that is described as part of human needs like having rest, having chat and traveling has an important place in daily life. This activity field which is a kind of interaction and communication among humans is formed according to social structure. Identically, the changes in perception of entertainment remarkably cause to changes in social life. Social life was religion oriented and formed by traditional determinations in Ottoman State. Entertainment life in İstanbul saved its natural course under the roof of traditional norms until the 18th century when daily life nearly with every aspect maintained in traditional forms. However, westernization changed that course. İn westernization/ modernization period, redetermination of entertainment life according to the Western norms affected the social life from several aspects such as; position of women, companionships, behaviors, etc. Thus, the study has been dealt within the frame of changing perception of entertainment resulting from the innovations that westernization brought to social life. İn this frame, entertainment life in İstanbul in early years of the Republic when westernization/ modernization got radical quality has been examined by using research works, magazines and newspapers which include social life models belonging to that period. Moreover, it has been aimed to determine the effects of westernization which is effective in political, military and social fields in reaching to modern individual. İt will also be seen in the details of the present study that how the different approaches towards westernization in Ottoman and Republic periods shaped the perception of entertainment in social life. Sayfa ZET………………………………………………………………………..………...…VII ABSTRACT………………………………………………………………….…………VIII KISALTMALAR……………………………………………………………..…………..IX GİRİŞ………………………………………………………………….……………………1 Eğlencenin Tanımı ve Günlük Hayattaki Yeri CUMHURİYET’E UZANAN SÜREÇTE İSTANBUL’DA EĞLENCE HAYATI 1.Geleneksel Dönemde İstanbul’da Eğlence Hayatı………………………….…………….5 1.1.Osmanlı Dönemi İstanbul’unda Geleneksel Dönemdeki Eğlence Etkinlikleri…………………………………………………………………………..7 1.1.1.Saray ve Çevresinde Eğlence Hayatı ………..………….…………….7 1.1.2.Toplumsal Etkinlikler………………………………….…….………11 1.1.2.1.Helva Sohbetleri…………....................................................12 1.1.2.2.Kahvehaneler………………………………………………13 1.1.2.3.Hamamlar…………………………………………………..17 1.1.2.4.Kır ve Mesire Eğlenceleri…………………….……………21 1.1.2.5.Dinî Bayramlar……………………………………………..24 2.Modernleşme Sürecinde İstanbul’da Eğlence Hayatı……………………….…………..28 2.1.II. Mahmut Dönemi Yenilikleri ve Eğlence Hayatına Tesirleri…………….…30 2.2.Tanzimat’ın Sosyal Hayata Getirdiği Yenilikler ve Eğlence Kültüründe Yaşanan Değişim…………………………………………….34 2.2.1.Toplumsal Gelişme ya da Değişmeler……………………………….34 2.2.2. Toplumsal Değişimi Hızlandıran Etmenler ve Değişen Eğlence Anlayışı…………………………………………………………….………40 2.2.3. Beyoğlu ve Eğlence Yaşamı………………………………...………44 2.3. Meşrutiyet’in Sosyal Hayata Getirdiği Yenilikler ve Eğlence Kültüründe Yaşanan Değişim……………………………………………………..……………49 2.3.1.Toplumsal Gelişme ya da Değişmeler…………………………….…49 2.3.2. Eğlence Yaşamı……………………………………………………..52 2.4. Mütareke ve İşgal Yıllarında İstanbul…………………………………..…….57 2.4.1. Toplumsal Gelişme ya da Değişmeler………………………………57 2.4.2. Beyaz Ruslar ve Toplum Hayatı…………………………………….61 2.4.3. Eğlence Yaşamı……………………………….…………………….67 İKİNCİ BÖLÜM CUMHURİYET’İN İLK YILLARINDA İSTANBUL’DA EĞLENCE HAYATI 1.Yeni Rejimin Kültür Politikaları, Toplum Hayatında Etkili Olan Devrimler ve Değişen Eğlence Anlayışı……………………………………………….….76 1.1.Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Geçiş…………………………………….……….76 1.2.Eğlence Yaşamı………………………………………………………………..81 1.2.1.İstanbul ve Eğlence Yaşamı………………………………………….82 1.2.2. Eğlence Yaşamında Kadının Konumlandırılması ve Dış Mekânda Kadın………………………………………………..………88 2. Cumhuriyet Modernleşmesinde Ortaya Çıkan Yeni Sosyal Etkinlik Alanları….………97 2.1. Balolar…………………………………………………………………….…..99 2.2. Dans……………………………………………………………………….…105 2.3. Kültürel Bir Değişim Aracı Olarak Güzellik Yarışmaları………...…………110 2.4. Tiyatrolar……………………………………………………….……………118 2.5. Sinemalar…………………………………………………………………….122 2.6. Kahvehane, Kafe, Pastaneler ve Lokantalar…………………..……………..131 2.6.1.Kahvehane, Kafe ve Pastaneler………………………………….....131 2.6.2. Lokantalar…………………………………...……………………..135 2.7. Gazino ve Barlar……………………………………….…………………….137 2.8. Deniz Hamamları ve Plajlar…………………………………………………139 2.9. Toplumsal Değişme ve Müzik…………………………….…………………147 2.10. Bayramlar, Özel Gün ve Kutlamalar……………………...………………..155 2.10.1.Yılbaşı Kutlamaları……………………………………..…………155 2.10.2.Bayramlar……………………………………………………....…157 SONUÇ…………………………………………………………………………………..162 BİBLİYOGRAFYA………………………………………………….………………….174 EKLER…………………………………………………………………………………..188