Effects of perceived employment oppotunuties, peer support, exhaustion and work alienation on the relationship between perceived job characteristics and work attitudes: a comparative study between lean and traditional production contexts

Abstract

Endüstri devriminden bugüne kadar, üretim organizasyonları ciddi dönüşümler geçirmiştir. Fordist üretim biçiminin krizine kadar, bu üretim tipi dominant olan üretim organizasyonuydu. Fordizmin kriziyle beraber, adına esnek, post-Fordist ya da yalın üretim denen yeni bir üretim organizasyonu paradigması ortaya çıkmıştır. İşletme çevrelerinde ve araştırmacılar arasında esnek üretim biçiminin mavi yakalı çalışanlar üzerindeki fayda ve zararlarına ilişkin geniş bir tartışma süregelmektedir. Bu çalışmanın amacı, çalışanların iş özelliklerine ilişkin tutumlarının çeşitli örgütsel ve işe yönelik tutumlar üzerindeki etkisinin, yalın ve geleneksel üretim yapılarında ne şekilde gerçekleştiğini karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktır. Araştırmada, çalışanların iş özellikleri tutumlarının, işten ayrılma niyeti, örgütsel mutluluk,

değerlendirmeye dayalı performans ve genel iş tatmini ile arasındaki ilişkide, yabancılaşma ve işe bağlı bitkinliğin rolü incelenmektedir. Buna ilaveten, algılanan alternatif iş imkânlarının işe bağlı bitkinlik ve yabancılaşma ile işten ayrılma niyeti arasında, iş arkadaşı desteğinin ise işe bağlı bitkinlik ve yabancılaşma ile örgütsel mutluluk, genel tatmin ve işten ayrılma niyeti arasında şartlı değişken rolü oynaması beklenmiştir. Araştırma 265 mavi yakalıyla gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonuçları, göstermektedir ki geleneksel üretim yapısı altında çalışanların iş hızı ve iş yüküne ilişkin memnuniyetsizlikleri, fiziksel ve ruhsal bir yorgunluk olarak nitelendirilebilecek bitkinliğe neden olmaktadır. Ancak yalın üretim çalışanlarında yüksek iş hızı ve iş yükünden ötürü yaşanan memnuniyetsizlik işin anlamını ortadan kaldırmakta ve daha derinlikli bir duygu durumu olarak nitelendirebilecek yabancılaşmaya neden olmaktadır. Üretim yapısı ne olursa olsun, iş arkadaşı desteğinin, çalışanların işe ve örgüte yönelik tutumlarını etkileyen önemli bir sosyal olgu olduğu ortaya konmuştur. Ayrıca, analiz sonuçları göstermektedir ki araştırma modelinde yer alan değişkenler arasındaki ilişkilerin gücü ve açıklayıcılığı, yalın üretim grubu için geleneksel gruptan daha yüksektir. ABSTRACT Since the industrial revolution, the organization of production has been transformed significantly. Until the crises of Fordist production type, mass production was the dominant production organization type. With the crisis of Fordism, a new production paradigm has emerged which was called flexible, post-Fordist or lean production. There has been an extensive discussion in business world and among researchers, regarding the profits and costs of this new flexible production types for the blue-collor workers. With this in mind, the aim of the study was to analyze the effects of job characteristics attitudes on some work related attitudes regarding lean and traditional production organizations. The role of alienation and work exhaustion was examined in the relationship between job characteristics attitudes and intention to quit, self-rated performance, organizational happiness and general job satisfaction. Additionally, it was expected that peer support and perceived alternative job opportunity will play a moderator role in the mentioned relationship. The study was conducted among 265 blue-collor workers. The results showed that, work pace and work load dissatisfaction leads to work exhaustion in traditional production context. However, work pace and work load dissatisfaction leads to alienation in lean organizations. Moreover, it was also found that, peer support played a social buffer role in the relationship between work exhaustion, alienation and work relaed attitudes regardless of the production type. The results also showed that, the explanatory strength of the variables that exist in our research model was higher for lean production group.