XIX. yüzyılda Nimet-i İslam kitabı çerçevesinde ilmihal fıkhı

Abstract

İlim ve hal kelimelerinden oluşan ve sözlükte durum bilgisi anlamına gelen ilmihal kelimesi dini bir terim olarak İslam'ın inanç ve ibadet esaslarını, aile hayatını ve günlük hayatta her müslümanın karşılaşabileceği meselelerin bilgisini ifade eder. Sonraları bu konuları tartışmaya girmeden doğrudan halka yönelik olarak açıklayan kitaplara da ilmihal denmiştir. Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminde sahâbe, hükmünü öğrenmek istediği meseleleri doğrudan ona soruyordu. Bu sebeple o dönemde Kur'ân'ın ve hadislerin yazılması dışında herhangi bir tedvin faaliyetine rastlanmaz. Hz. Peygamber'in vefatından sonra sahâbe, tâbiîn ve müctehid imamlar döneminde de halk, alimlere sorarak ihtiyaç duydukları meselelerin hükümlerini öğreniyorlardı. Müctehid imamlar döneminde fıkıh konuları yeni yeni tedvîn edilmeye başlamış, İmam Malik, İmam Muhammed, Ebu Yusuf ve İmam Şafii fıkhın tedvin edilmesi faaliyetinde diğer alimlere önderlik etmişlerdir. Daha sonra bu imamlar tarafından telif edilmiş olan kitaplar üzerinde şerh ve muhtasar türünde çalışmalar yapılarak tedvin faaliyeti devam etmiştir. Ancak bu eserler konuları, müctehidler arasındaki tartışmalarla ve delilleriyle birlikte üst düzeyde ele aldıkları için halka hitap etmiyorlardı. Bu sebeple alimler halkın temel dini bilgileri öğrenmelerini sağlamak için -adı ilmihal olsun, olmasın- ilmihal tarzında eserler tedvin etmeyi gerekli görmüşler, zamanla ilmihal geleneği oluşmuş ve bir çok alim kendi dönemi insanı tarafından anlaşılabilecek bir dille ilmihal konularını halka sunmayı bir görev bilerek ilmihal geleneği değişik dillerde telif edilen eserlerle günümüze kadar taşınmıştır. Tarihte günümüze kadar yazılmış olan ilmihal tarzındaki eserlere bakıldığında Zihni Efendi'nin telif ettiği Nimet-i İslam adlı eser, ilmihal geleneğinde önemli bir yer tutmaktadır. Zihni Efendi, Nimet-i İslam, el-Muhtasarât, Küçük Hanımlar İlmihali ve Hanımlar İlmihali adında dört ilmihal yazmakla bu sahada en çok telifi olan alim olması açısından ayrı bir öneme sahip gözükmektedir. Bu sebeple biz, XIX. yüzyıla kadar yazılmış olan en geniş ilmihal kitabı olduğu için Zihni Efendi'nin Nimet-i İslam adlı eserini tez konusu olarak incelemeyi uygun gördük. Nimet-i İslam, İslam'ın inanç ve ibadet esaslarını ve evlilik-boşanma (aile hukuku) hükümlerini genişçe ele alan ve sonraki dönemde yazılan ilmihallere kaynaklık eden önemli bir eserdir. Zihni Efendi, Nimet-i İslam'ı, Şurunbulâlî'nin Merâqi'l-felâh adlı eseri ile Ahmed Tahtâvî'nin o eser üzerine yaptığı haşiyeyi esas alarak ve Hanefî mezhebinin muteber fıkıh, usul ve fetva kitaplarından geniş ölçüde faydalanarak telif etmiştir. Müellif bu eserinde yalnızca fıkıh eserlerinden faydalanmamış, sayısı yüz elliye varan tefsir, hadis, ahlak, tarih, tabakât, dil ve edebiyat kitaplarına da müracaat etmiş ve böylece eser, kaynaklarının zenginliği açısından ayrı bir önem kazanmıştır. Nimet-i İslam'da ilmihal bilgileri fakihler arası tartışmalar ve deliller ile birlikte zikredilmekte ve konular usul çerçevesinde Hanefi mezhebi temelinde ele alınmaktadır. Bu sebeple Nimet-i İslam'ın ilmihal geleneğinin özelliklerini bütünüyle taşıdığı söylenemez. Nimet-i İslam ilmihal konularını ele alan bir fıkıh kitabıdır. Bu yüzden ilmihal eserleri arasında zikredilmektedir. Zihni Efendi, Nimet-i İslam'da sık sık metne esas aldığı Meraqi'l-felah müellifini, nadir olarak da Tahtavî'yi ve diğer fakihleri tenkit etmektedir. Bir müellifin kaynaklara bu şekilde tenkitçi yaklaşımı doğru bilgiye ulaşmak açısından önem taşır. Bu sebeple biz tezimizde Zihni Efendi'nin tenkitlerinin yoğunlaştığı belli başlı noktaları tespit etmeye çalıştık ve tenkitlerin, Şurunbulâlî'nin eserinde izlediği konular arası ve konu içi tertib, başlıklandırma, hükümler, hükümlerin ta'lîli ve dil noktalarında ağırlık kazandığını gördük. Diğer yandan eserde önceki alimlerden farklı tercihlerde bulunulup bulunulmaması da müellifin fakihler içindeki yerinin tespiti açısından önemlidir. Bu sebeple biz Nimet-i İslam'da Zihni Efendi'nin farklı tercihleri olup olmadığını tespit etmeye çalıştık ve müellifin ictihad, telfik ve taklit tartışmalarında ictihad taraftarlarına ılımlı baktığını, diğer mezhepleri taklitte sakınca görmediğini ve telfikin de batıl olduğunda icma olmadığını eserinde ifade ettiğini gördük. Bunun yanında müellifin, hanefî fakihleri tarafından mezhep görüşü olarak benimsenen bazı hükümlerde farklı düşünceleri olduğunu da tespit ettik. Son olarak Nimet-i İslam ile diğer ilmihalleri karşılaştırmanın uygun olacağını düşünerek günümüzde en muteber ilmihaller olarak kabul edilen Ömer Nasuhî Bilmen'in Büyük İslam İlmihali, Hamdi Döndüren'in Delilleriyle İslam İlmihali ve İSAM'ın bir komisyona hazırlatmış olduğu İlmihal'i belli bir konu bazında karşılaştırdık ve Nimet-i İslam'da fakihlerin ihtilafına ve delillere yer verilmesi, konuların usul çerçevesinde ele alınması ve iktibaslardan çoğunun tercüme edilmeden Arapça asıllarıyla yapılması sebebiyle bu eserin ilmihal geleneğini temsil eden eserler içinde olmadığı ve bir ilmihalden daha çok fıkıh kitabı özelliklerini taşıdığı kanaatine vardık. Bir ilmihal yazarı olarak Mehmed Zihni Efendi'nin, kendi devrine göre bazı yeniliklere kapı açan, mezhebe bağlı olmakla beraber taassuptan uzak, ictihad etmese de ehlinin ictihad etmesine itirazı olmayan, yaygın bazı bid'at ve yanlış uygulamalar konusunda ilgilileri uyarmada cesur bir alim olduğunu tespit etmiş olduk.