Döviz kurundaki değişimin dış ticaret dengesi üzerindeki etkisi: Türkiye örneği

Abstract

GİRİŞ Değişimin en etkin aracı olan para, ekonomik hayatın düzenli akışını sağlamada artık bağlı bulunduğu ülkelerin sınırlarını aşmış ve uluslararası piyasada kendi hemcinsleriyle kıyasıya bir rekabet içine girmiştir. Bu yarış; sabit kur sistemine dayalı II. Dünya Savaşı öncesi yaşanan Dünya buhranınn da izlerini taşıyan Bretton Woods Sistemi'nin yıkılışıyla başlamış ve hızla tüm dünya ülkelerini kapsayacak şekilde genişlemiştir. Konvertibil olan değişik ülke paraları artık kolayca birbiri yerine ikame edilebilmekte, bir mal gibi alınıp satılabilmektedir. Günümüzde kazanma güdüsüyle hareket eden değişik insan toplulukları spelülatif-ekonomik nedenlerle bir başka ülkenin parasını milli paralarına tercih etmektedirler. Döviz arz ve talebindeki değişmeler dış ekonomik ilişkiler açısından önemli birer göstergedirler. Bu göstergenin istenilen amaçlar doğrultusunda yönlendirilmesi ve iç ve dış dengenin sağlanması bir ülkede uygulanan döviz kuru politilalarıyla yakından ilişkilidir. olarak hazırlanan bu çalışmanın amacı, ampirik olarak döviz kurundaki değişmelerin Türkiye'nin dış ticaret dengesi için düzeltici bir tedbir olup olmadığını araştırmak ve esnek kur politikalarının önemini vurgulamaktır. Döviz kurundaki değişimlerden kasıt; hem hükümetlerin almış oldukları kararlar neticesinde paranın değerinin düşürülmesi (devaluation); hem de piyasa güçlerinin etkisiyle paranın değerinin düşmesini (currency depreciation)'dir. Dolayısıyla tüm çalışmamız içerisinde bu iki kavram aynı potada değerlendirilecektir. Çalışmada ödemeler dengesi yerine daha dar kapsamlı dış ticaret dengesindeki değişmeler izlenmeye çalışılmıştır. Dış ticaret dengesi veya bilançosu (balance of trade); bir ülkenin toplam mal ithalatı ile toplam mal ihracatı arasındaki farktan oluşmaktadır. Dış ticaret dengesi ticari hareketlerin mal fiyatları üzerindeki nisbi etkisini araştırmada bir cevap niteliği taşımaktadır. Ekonomik yapıdaki uzun dönemli değişmeleri yansıtması bakımından özellikle dış ticaret bilançosundaki değişmeler büyük önem taşır. Ülkelerin ödemeler dengesi içerisinde en önemli yeri kaplayan dış ticaret, ülkelerin ihracat ve ithalat hareketlerinin toplamını ifade etmektedir. Dış ticaret gelirlerinin çok iyi olduğu ülkelerde yani ihracat gelirlerinin çok iyi olduğu ülkelerde ödemeler dengesinin iyi olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü, genel olarak dış ticaret ödemeler dengesinin büyük bir bölümünü oluşturmaktadır. Bir ülkenin başka ülkelerle ekonomik ilişkisinin temel konusu Nesnel Mal'ların alım satımı oluşturmaktadır. Birbirinden mal alıp vermeyen iki ülkenin ilişkileri politik nezaket formalitelerinin dışında bir anlam taşımaz. Türkiye 2.Dünya savaşından sonra sadece IMF ve Dünya Bankası'ndan değil; OECD ülkelerinden de yardım ve krediler almıştır. Kaldı ki yurtdışında çalışan Türk işçilerinden önemli ölçüde döviz girişi sağlanmaktadır. Tüm yardım ve kredilere ilave olarak işçi dövizi girdileri cari hesapları veya ödemeler dengesini açıklamada dış ticaret dengesini yorumlamanın daha kolay ve tercih edilen bir yol olduğunu göstermiştir. Döviz kurundaki değişmelerin dış ticaret dengesi üzerindeki etkisi inclenirken Türkiye'nin çok partili hayata, demokrasiye geçiş yılı olan 1946 başlangıç olarak kabul edilmiş; bu süre 1998 yılı ile sınırlandırılmıştır. Sonuçta incelenen dönem 1946-1998 yılları arasını kapsamaktadır. Böyle bir tercihin temel nedeni; 2. Dünya savaşı sonrası ortaya konan sistem içerisinde Türkiye tarafından takip edilen sanayileşme stratejilerine de bu bağlamda değinilecek olmasıdır. Tercih edilen sanayileşme stratejisi metodu ile izlenen döviz kuru politikaları arasında sıkı bir ilşki olduğu kabul edilmektedir. Tez beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde konuyla ilgili teorik bir çerçeve çizilmeye çalışılacak ve seçilen konuyla ilgili yapılan çalışmalar ve bulgular üzerinde durulacaktır. Ayrıca bu bölümde döviz kuru ve döviz kuru sistemleri tartışılacaktır. Böylece değişen sanayileşme stratejileriyle beraber ülkelemizde takip edilen döviz kuru politikalarının teorik alt yapısı çizilmiş olacaktır. İkinci bölümde; 1946 sonrası oluşturulan uluslararası sistem içerisinde takip edilen kur politikalarına ve dış ticaret yaklaşımlarına değinilecektir. Üçüncü bölümde; Türkiye'de 1946'dan bu yana takip edilen döviz kuru politikalarının dış ticaret dengesi üzerindeki etkileri değerlendirilecek olup, farklı zaman dilimlerinde döviz kuru stratejisinde meydana gelen değişiklikle beraber değişen sanayileşme stratejimiz ele alınacaktır. Bu bölümde ayrıca ülkemizde döviz kurundaki değişmelerin dış ticaret dengesi üzerindeki etkisini ortaya koyacak istatistiki modeller oluşturulmuştur. Seçilen farklı zaman dilimleri için değişik regresyon denklemleri kurulmuş; ayrıca doviz kuru ve dış ticaret dengesi arasındaki ilişki korelasyon yöntemiyle hesap edilmiştir. Elde edilen bulgular ve değerlendirilmesi de bu bölümde yapılacaktır. Son bölümde çalışmada elde edilen veriler ışığında Türkiye'de döviz kuru politikalarının Dış Ticaret Dengesini düzeltmede kulllanılabilecek etkin bir yol olup olmadığı değerlendirilecek ve kronik makroekonomik bir problem haline gelen dış ticaret dengesizliklerinin gidirilmesi noktasında öneriler getirilecektir.