Bir toprak rejimi olarak Emlak-ı Hümayun: Basra örneği (1876-1909)

Abstract

XIX. yüzyıl Osmanlı Devleti açısından oldukça hareketli bir yüzyıl olmuş, bir dizi reform hayata geçirilirken bunların yarattığı etkilerin boyutları devletin kaderini değiştirmeye yetecek derecede büyük olamamıştır. Otuz üç yıl tahta kalan II. Abdülhamid’in uygulamaları ise sadece sonun gelişini yavaşlatmıştır. Osmanlı topraklarından önemli mevkilerde bulunanlardan bazısı şahsî mülk statüsüne getirilmek suretiyle emperyal devletlerin müdahalelerine ve sebep oldukları tehlikeye karşı korunmak istenmiştir. Bu perspektife paralel olarak devletin/ padişahın özellikle uzak bölgelerdeki iktidarının kuvvetlendirilmesi, yabancı devletlerin tesirleri ve milliyetçilik akımının doğurduğu ayrılıkçı faaliyetlerin önüne geçilebilmesi adına Emlâk-ı Hümâyûn İşletmesi, Abdülhamid zamanında bir kontrol ve savunma mekanizması olarak kullanılmıştır. Temeli tarım ekonomisine dayanan Osmanlı Devleti ihtiyaç duyduğu malî kaynağı tarımdan sağladığı gelirleri arttırarak ulaşabilirdi. Bu bağlamda Emlâk-ı Hümâyûn İşletmesi, modern ziraat metotlarının uygulanması, çiftçilerin bilinçlendirilmesi, üretimin çeşitlendirilmesi ve verimliliğin çoğaltılması noktasında bir misyon yüklenmiştir. Abdülhamid, meşruiyetini desteklemek ve iktidarını kuvvetlendirmek amacıyla da birtakım sosyal yardımlarda bulunmuştur ki bunlar için gerekli para Hazîne-i Hâssa ve Emlâk-ı Hümâyûn gelirlerinden temin edilmiştir. Bundan da anlaşılacağı gibi emlâkından sağladığı kazanç bu tarz harcamaları gerçekleştirebilmesi adına Abdülhamid’in en önemli sermayesiydi. Bu çalışmada Emlâk-ı Hümâyûn İşletmesinin siyasî, ekonomik, sosyal, patronaj alanlarını kapsayan politikaların uygulanmasında nasıl bir görev üstlendiğine değinilmeye çalışılmıştır.Ninetenth-century was a very active time period for the Ottoman empire, several reforms was implemented; but the effects of these reforms wasn’t been great enough to change fate of the state. The implementations of Abdülhamid II., who reigned throughout 33 years, just slowed coming of the end. The some of Ottoman lands which were in important positions were wanted to protect against interferences and dangers of the imperyalist states by putting on personal property estate. In accordance with this perspective, Emlâk-ı Hümâyûn operation was, for being strenghtened sultan’s power especially in outlying regions; being hindered effects of foreign states and the seperatist activities which the nationalist movements caused, used as a control and defence agency. Ottoman empire which depended on agricultural economy could reach the needed financial resources by expanding agricultural incomes. In this context, Emlâk-ı Hümâyûn operation undertook duties about implementing modern agriculture methods, making farmers concious, diversifying production and increasing fertility. Abdülhamid had made some social helps for supporting legitimate and strenghtening his power. The needed money was ensured from Hazine-i Hassa and Emlâk-ı Hümâyûn incomes. As it appears from this, being made gains of property was the most important fund of Abdülhamid for implementing similar manner expenses. In this study, it is tried to being touched on how Emlâk-ı Hümâyûn operation has a duty about application of policies which enclosing political, economic, social areas.