Haber ve doğruluk ilişkisi : yalan haber ve haber doğrulama pratikleri

Abstract

Bilgi ve iletişim teknolojilerinin hayatımıza girmesiyle iletişim alanında yaşanangelişmeler, gazeteciliği ve dolayısıyla haberin üretim, dağıtım ve tüketim süreçlerini dedönüştürmüştür. İletişim alanında yaşanan yapısal dönüşüm, toplumsal ve teknolojik temelleredayanan bir süreç içerisinde gerçekleşmiş ve bütün bu gelişmelerle birlikte teknoloji ile toplumarasındaki etkileşimin getirdiği dinamikler de, arz-talep ilişkisi doğrultusunda, yeni iletişimortamlarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Haberciliğin önemli ilkelerinden olan vegerçeği olduğu gibi yansıtmak, saptırmamak olarak tanımlanan doğruluk kavramı, “hakikatiarama çabası” olarak tanımlanan felsefenin ilk dönemlerinden itibaren, üzerinde önemlitartışmaların yürütüldüğü bir mesele olmuştur. İnsan varlığının temelde “bilme” istediğindendoğan ve “hakikate” ulaşmak adına bir gayretin ürünü olan “haber” kavramı, doğrulukkavramı ile yakın bir ilişkiye sahiptir. Teknolojik gelişmeler neticesinde medyada yaşanandönüşüm, haber ve doğruluk ilişkisinin, günümüz medyasının haber üretim, dağıtım ve tüketimdinamiklerinde yeniden değerlendirilmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. İletişim sürecindekikaynak ve hedef arasındaki enformasyon alışverişinde, mesajı, gönderen lehine manipülatif / yönlendirmeci bir amaçla tasarlayan, kasıtlı ya da kasıtsız olarak hatalı bir biçimde servis edendolayısıyla da enformasyonu doğruluktan uzaklaştıran etkenlerin; mizenformasyon vedezenformasyon kavramları ile tanımlanan unsurların, medya ekosistemi eksenindeincelenmesi, “yalan haberin” üretimine, yayılımına ve tespitine ilişkin dinamiklerinin kavranması adına önemlidir. Yeni iletişim teknolojilerinin ve ortamlarının, haberindönüşümündeki, haber ve doğruluk ilişkisini yeniden düzenleyen bir etken olarak görevaldığına işaret eden bu çalışmayla birlikte, haber ve doğruluk ilişkisine dair “yalan haber” vehaber doğrulama pratikleri temelinde, geçmişten günümüze gelen bir perspektif ile kavramsalve tarihsel bir tartışma yürütülmüş; yürütülen bu tartışma neticesinde de haber doğrulamasürecinin aşamalarına ve haber doğrulama yöntemlerinin kapsamına ilişkin yeni birsınıflandırma ve kavramsal çerçeve sunan bir model geliştirilerek, bu alandaki yeniçalışmalara ışık tutulması ümit edilmiştir.

With the introduction of information and communication technologies, developmentsin the field of communication have also transformed journalism and thus the production,distribution and consumption processes of news. The structural transformation experienced inthe field of communication has been realized in a process based on social and technologicalfoundations and, the dynamics brought about by the interaction between technology and societyhave also prepared the ground for the emergence of new communication technologies in linewith the supply-demand relationship. One of the important principles of journalism, and toreflect the reality as it is, the notion of righteousness, which is defined as not to be deflected,has been an issue in which important debates have been carried out since the early periods ofthe philosophy defined as “the search for truth”. The concept of news, which is the product ofan effort to reach “the truth” and which arises from the human being's fundamental desire “toknow”, has a close relationship with the concept of truth. In this respect, the transformation ofthe media as a result of technological developments reveals the need to reevaluate therelationship between news and truth in the dynamics of news production, distribution andconsumption of today's media. In the exchange of information between the source and thereceiver in the communication process, there are elements defined by the concepts of misinformation and dis-information which design the message with a manipulative / directivepurpose in favor of the sender, deliberately or unintentionally serve in error and thus distortthe it from truth. That's why, examining these elements on the axis of the media ecosystem isimportant for understanding the dynamics of the production, dissemination and detection of“fake news”. With this study, which points out that new communication technologies and mediaplay a role in the transformation of news as a factor that rearranges the relationship betweennews and truth, a conceptual and historical discussion was conducted to reveal a holisticapproach from the past to the present on the basis of the fake news and fact-checking practiceson the relation of news and truth; and a result of this discussion, a model offering newclassification and conceptual framework regarding the stages of fact-checking process and thescope of fact-checking methods was developed and it was hoped to shed light on new studies inthis field.