Uygur Müfessiri Muhammed Salih Damolla’nin hayati ve “Tefsiru’l – Kur’âni’l – Kerim” adlı eserinin incelenmesi

Abstract

Türk toplumu, dünya tarihinde köklü bir geçmişe sahip olup, neredeyse dört bin yıllık bir tarihe sahiptir. Siyasi ve akademik alanda önemli roller üstlenmiş olan Türkler, geniş coğrafyaları ve kalabalık nüfuslarıyla tarih boyunca dikkat çekmişlerdir. Türklerin en eski ve önemli boylarından biri olan Uygurlar, günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti sınırları içinde yer alan Şincang Özerk Bölgesi'nde (Doğu Türkistan) yaşamaktadırlar. Tarihte VIII. Yüzyılın ortalarında kurdukları Uygur Devleti ile güçlü bir siyası yapı oluşturmuş ve daha sonra diğer Türk boylarıyla birleşerek ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlı Devleti’ni kurmuşlardır. Uygurlar, bu dönemden itibaren İslami ilimlerde önemli katkılar yapmışlardır. Özellikle Uygurca yazılmış Kur'an-ı Kerim meali ve tefsiri niteliğindeki eserler, o dönemde Türk İslam kültürüne önemli bir zenginlik katmıştır. Ancak, ilerleyen yüzyıllarda bu çalışmalar istenilen düzeyde devam etmemiştir. Doğu Türkistan, uzun yıllar süren baskılar altında olduğundan, Kur'an-ı Kerim meali ve tefsiri alanında ya çok az eser üretilmiş ya da yazılan eserler çeşitli sebeplerden dolayı günümüze ulaşmamıştır. Ancak yirminci yüzyılın başlarından itibaren Kur'an-ı Kerim tefsiri alanında bazı eserler görülmeye başlanmıştır. Bu dönemde yaşamış önemli bir tefsir alimi şehit Muhammed Salih Damolla'dır (1936-2018). Damolla, Doğu Türkistan ve Çin'deki çeşitli eğitim kurumlarında eğitim almış ve Uygurca Kur'an-ı Kerim mealini yazarak bu alandaki eksikliği gidermiştir. Ayrıca çağdaş Uygurca ile kaleme aldığı Tefsiru’l-Kur’ani’l-Kerim adlı eseriyle önemli bir eser bırakmıştır. Ancak, bu eserle ilgili geniş çaplı çalışmalar sınırlıdır. Bu çalışma, Muhammed Salih Damolla'nın hayatını inceleyecek ve Tefsiru’l-Kur’ani’l-Kerim eserinin kaynakları, tefsir metodolojisi, türü ve diğer tefsirlerden farkları gibi konuları ele alarak açıklığa kavuşturmaya çalışacaktır. Bu çalışmanın, Doğu Türkistan’da yaşamış müfessirler ve eserleriyle ilgili daha kapsamlı çalışmalara örnek teşkil etmesi umulmaktadır. Ayrıca, Muhammed Salih Damolla'nın izinden giderek onun tamamlanmamış eseri olan “ Tefsiru’l-Kur’ani’l-Kerim” adlı tefsirinin kalan 28 cüzünü tefsir etmeyi hedefleyenlere bir rehberlik olmasını umuyoruz.

Turkish society has a deep-rooted history spanning nearly four thousand years. Over time, Turks have played significant roles in politics and academia, drawing attention with their extensive geography and large population. Among the ancient and important Turkish tribes, the Uyghurs reside in East Turkistan (Xinjiang Uyghur Autonomous Region) within the borders of the People's Republic of China today. In the of middle of 8th century, they established the Uyghur Nation, forming a robust political structure and later joining forces with other Turkish tribes to create the Kara-Khanid Khanate, the first Muslim Turkish state. Since that period, Uyghurs have made notable contributions to Islamic sciences, particularly in the field of Quranic interpretation (tafsir) written in the Uyghur language. These contributions significantly enriched Turkish-Islamic culture at the time. Unfortunately, due to prolonged pressures on East Turkistan, such studies declined in subsequent centuries. Few works were published in translation and Quranic interpretation, and existing written works often did not survive to the present day. In the early 20th century, a revival began, and one notable figure during this period was the late Muhammed Salih Damolla (1936-2018). Having received education in various institutions in East Turkistan and China, Damolla addressed the gap in Quranic interpretation by writing Tefsiru'l Qur'anil Kareem in contemporary Uyghur language. Despite the significance of his work, comprehensive studies on this piece remain limited. However, since the beginning of the twentieth century, some works in the field of Quran interpretation have begun to appear. An important tafsir scholar who lived in this period was martyr Muhammed Salih Damolla (1936-2018). Damolla received education in various educational institutions in East Turkestan and China and filled the gap in this field by writing the interpretation of the Holy Quran in Uyghur. He also left a significant legacy through his work titledTefsiru'l-Kur'ani'l- Kerim, composed in contemporary Uyghur. However, comprehensive studies on this work are limited. This study will review the life of Muhammed Salih Damolla and and seek to elucidate various aspects, including the sources of the work Tefsiru'l-Kur'ani'l-Kerim, its methodology in Quranic interpretation (tafsir), its genre, and its differences from other works of tafsir. It is hoped that this study will set an example for more comprehensive studies on commentators who lived in East Turkestan and their works. Additionally, we hope that by following in the footsteps of Muhammed Salih Damolla, this study will serve as a guide for those aiming to interpret the remaining 28 sections of his unfinished work, Tefsiru’l-Kur’ani’l-Kerim”