Osmanli fetva li̇teratüründe temel bi̇r kaynak olarak Mi̇nkârîzâde Yahyâ Efendi̇’ni̇n fetâvâsı ve vakıf fetvalarının anali̇zi̇

Abstract

Fıkhi bilginin tarih içinde toplumsal ihtiyaçlara daha uyumlu hale gelmesini sağlayan fetva mecmuaları, Osmanlı hukuk sisteminin şekillenmesine yardımcı olan önemli kaynak eserlerdir. Bu çalışma Osmanlı fıkıh geleneğinde oldukça merkezi bir konuma sahip olan Minkârîzâde Yahyâ Efendi’nin (ö.1088/ 1678) fetva mecmuasını incelemektedir. Minkârîzâde Yahyâ Efendi, kendi derin ilmî birikimi ve yetiştirdiği talebeleri vasıtasıyla Osmanlı ilmiyesi ve bürokrasisi üzerinde belirleyici bir rol üstlenmiştir. Bununla birlikte Yahyâ Efendi’nin Osmanlı hukukuna etkisi, Fetâvâ-yı Abdürrahim adlı eserdeki ona ait olan fetvaların literatürde yanlış olarak Menteşzâde Abdürrahim Efendi’ye atfedilmesi gibi sebeplerle tam olarak kavranamamıştır. Bu çalışma, literatürdeki söz konusu yanılgıyı düzelterek fetvaların asıl sahibinin Minkârîzâde Yahyâ Efendi olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca tez, önde gelen bir şeyhülislam olarak Yahyâ Efendi’nin Osmanlı hukukunu nasıl etkilediğini tartışmakta ve fetvalarının Osmanlı fetva literatüründe temel bir kaynak olduğunu iddia etmektedir. Çalışmada Yahyâ Efendi’nin belirleyici konumunu gösteren bir örneklem olarak Osmanlı hukukuna büyük katkı sağladığı vakıf hukuku ayrıntılı olarak ele alınmakta ve bu alandaki fetvalarının içerik analizi yapılmaktadır. Bu analiz sonucunda Yahyâ Efendi’nin vakfın finansman sorunlarına yoğunlaştığı sonucuna ulaşılmakta ve bunun sebepleri incelenmektedir. Böylece Yahyâ Efendi’nin fetvalarının, vakıf hukuku ve daha geniş çerçevede Osmanlı hukuk sistemi üzerindeki etkisinin daha derinlemesine anlaşılması amaçlanmaktadır.

The collections of legal opinions (fatawa), which facilitated the harmonization of Islamic jurisprudence with the evolving social context, have also served as crucial sources in shaping the Ottoman legal system. This thesis examines the fatawa collection of Minkârîzâde Yahyâ Efendi (d. 1088/ 1678), a central figure in the Ottoman legal tradition. However, Yahyâ Efendi’s profound impact on the Ottoman legal framework has remained underexplored because contemporary scholars have mistakenly attributed his fatwas in the work Fetâvâ-yı Abdürrahim to Menteşzâde Abdürrahim Efendi. This study corrects this misunderstanding and establishes Minkârîzâde Yahyâ Efendi as the true author of the fatwas. It also shows that Yahyâ Efendi, as an eminent Shaykh al-Islam, significantly influenced the Ottoman legal landscape, with his fatwas serving as fundamental pillars of the Ottoman fatwa literature. This study proposes that Yahyâ Efendi’s most significant impact on the Ottoman legal system was in the area of waqf (charitable endowment) law. Through a close analysis of waqf-related fatwas, this thesis reveals Yahyâ Efendi’s pivotal role in issues related to waqf financing. Overall, this research seeks to deepen the understanding of the influence of Yahyâ Efendi’s fatwas on waqf law and, more broadly, on the Ottoman legal system.