Yesevi takipçisi olarak Ubeydullah Han

Abstract

Özet: Soyu Çingiz Han'a dayanan Maveraünnehir Özbelderinin dördüncü hanı Ubeydullâh Han (d.l488-1489/ö. 1539), Ebu'l-Hayr Han'ın oğlu Mahmud Sultan'in oğludur. Şeybânî sülalesine mensup diğer sultan ve hanlar gibi Ubeydullâh Han da Arapça ve Farsçayı eser verecek kadar iyi bilen, Kur'an'ı tercüme edebilecek ölçüde dinî bilimlere vakıf, koyu sünni gelenek içerisinde, dönemin en iyi hocalarından ders alarak yetişmiştir. Amcası Şeybanî Han gibi o da islâm fıkhını Çingiz Han yasaları ile birleştirerek bir devlet yönetimi anlayışı geliştirmiştir. Ubeydullâh Han, Yesevîlik anlayışının hâkim olduğu bir kültür çevresi içerisinde yetiştirilmiştir. Ubeydullâh Han'ın eserlerinden biri bu bakımdan çok önemlidir: Divân-ı Hikmet. Divân-ı Hikmet, Ubeydullâh Han'ın divanlarında bulunmayan hikmet tarzında şiirlerini içermektedir. Ubeydullâh Han, hikmetlerinde 'Ubeydî yanında Kul 'Ubeydî, Miskin 'Ubeydî mahlaslarını kullanmıştır. Bu makalede, Ubeydullâh Han 'in yaşamı, hikmetlerinden örnekler ve özellikle kendi hikmetlerinden hareketle devlet adamı olarak icraatları üzerindeki Yesevî etkisi değerlendirilecektir.

Abstract: Ubeydullâh (b.l488-1489/d.l539, who was the fourth khan of the Transoxiana Uzbeks, and whose family roots went back to Chingiz Khan, was son of Mahmud Sultan son of Ebu'l-Hayr Khan. As the other sultans and khans belonging to Shaibanid dynasty, Ubeydullâh Khan was a true-bred intellectual who wrote both in Arabic and Persian. For he had a good mastery of the Islamic theology, he was capable of translating the Quran into Turkish within the frame of Sunnite tradition. Ubeydullâh Khan, as his uncle Shaibani Khan did, developed an original state administration system integrating Islamic canon law with Chingiz Khan's acts. Ubeydullâh Khan was brought up in a cultural environment where the Yasavi apprehension was predominant. One of his works, titled Divân-i Hiqmat, is significant in this respect. This work contains the poems written in the hiqmat style, normally not used in his other diwans. Ubeydullâh Khan, besides "Ubeydî", also used the appellations such as "Qul Ubeydî" or "Misqin Ubeydi". In this article, certain examples from his hiqmats, especially those reflecting the Yasavi effects on his activities as~a statesman are evaluated.