Ma'mer b. Râşid ve tefsir geleneğindeki yeri

Abstract

ÖZETMA'MER B. RAŞİD VE TEFSİR GELENEĞİNDEKİ YERİBu çalışmada tâbiîn dönemi müfessir ve muhaddislerinden Ma’mer b. Raşid’in (ö. 153/ 770) tefsir ile olan ilgisi ve tefsir rivayetlerinin incelenip tasnif edilmesi konu edilmektedir. Ma’mer b. Râşid’in tefsir kaynaklarının ve tariklerinin tespit edilmesi, rivayetlerin muhteva analizinin yapılması ve kendisinden sonra da Tefsir literatüründeki yerinin ortaya çıkarılması hedeflenmektedir. Bu sayede tâbiîn dönemi tefsir algısı, tefsir rivayetlerine yaklaşım biçimi, dönem ve ekollere göre rivayetlerin farklılaşmasının izinin sürülmesi amaçlanmaktadır. Bu amaçla Ma’mer’in hayatı, yaşadığı dönem, hocaları ile ilişkisi, tefsir ilmine olan ilgisi incelenmiş ve tefsir rivayetlerini ele almadaki metodu ortaya konmaya çalışılmıştır. Sonuç itibariyle Ma’mer’in özellikle Katâde rivayetlerinin önemli bir aktarıcısı olmakla birlikte tâbiûn dönemi önde gelen ulemadan da pek çok rivayet naklettiği; Yemen bölgesinde Ehl-i Hadis’i temsil etmesine rağmen az da olsa dirayete müracaat ettiği; rivayetlerinde siyer, itikad ve fıkıh bilgisinin yanısıra israiliyat ve kelime izahlarının yoğun olarak yer aldığı neticesine ulaşılmaktadır. İÇİNDEKİLERTEZ ONAY BELGESİiiÖZETiiABSTRACTiiiİÇİNDEKİLERivKISALTMALARviiiÖN SÖZixGİRİŞI. ARAŞTIRMANIN KONUSU VE ÖNEMİ2II. LİTERATÜR DEĞERLENDİRMESİ4III. ARAŞTIRMANIN METODU6BİRİNCİ BÖLÜMMA‘MER B. RÂŞİD'İN YAŞADIĞI DÖNEM, HAYATI VE RİVAYET KAYNAKLARII.SİYASİ, FİKRİ VE İLMİ AÇIDAN MA‘MER’İN YAŞADIĞI DÖNEM10II.MA‘MER B. RÂŞİD’İN HAYATI17III.MA‘MER ’İN TEFSİR RİVAYETLERİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ21IV.MA‘MER ’İN TEFSİR RİVAYETLERİNDEKİ TEMEL SORUNLAR23A.Hoca-Talebe İlişkisi İle İlgili Sorunlar231.Katâde-Ma‘mer İlişkisi İle İlgili Sorunlar232.Kelbî-Ma‘mer İlişkisi İle İlgili Sorunlar253.Diğer Hocaları İle İlişkili Sorunlar25B.Tefsir Tarihindeki Konumu Açısından Sorunları27V.MA‘MER B. RÂŞİD'İN KAYNAKLARI28A.Hz. Peygamber’den Gelen Rivayetler281.Hz. Peygamber’in Tefsir Amaçlı Beyanları282.Hz. Peygamber’in Tefsir Amaçlı Olmayan Beyanları29B.Sahabe Rivayetleri31C.Tâbiûn Rivayetleri32İKİNCİ BÖLÜMKUR’AN İLİMLERİ AÇISINDAN MAʽMER B. RÂŞİD’İN TEFSİR RİVAYETLERİI. ESBÂB-I NÜZÛL39II.NÂSİH-MENSÛH45III. FEZÂİLU’L-KUR’ÂN47IV. MUHKEM-MÜTEŞÂBİH50V.HURÛF-I MUKATTAA’52VI. KIRÂATLAR53VII. NÜZÛL VASATI53VIII. GARÎBU’L-KUR’ÂN55IX. MÜBHEMÂTU’L-KUR’ÂN57X.İSRÂİLİYYÂT59A.Hz. Âdem Peygamberle İlgili Rivayetler65B.Hz. Nûh Peygamberle İlgili Rivayetler67C.Hz. İbrâhîm Peygamberle İlgili Rivayetler68D.Kâbe’nin İnşasıyla İlgili Rivayetler72E.İsrâiloğulları İle İlgili Rivayetler73ÜÇÜNCÜ BÖLÜMİÇERDİĞİ KONULAR BAKIMINDAN MAʽMER B. RÂŞİD’İN TEFSİR RİVAYETLERİI. AHKÂM KONULARI77A.İbâdât80B.Muâmelât80II. İNANÇ KONULARI81A.Nübüvvet82B.Ahiret821.Kabir Azabı822.Cennet Tasviri823.Cehennem Tasviri834.Hesab, Şefaat, Kıyamet ve Gayb Alemine Dair84 III. SİYER KONULARI84A.Mekke Dönemi88B.Hicret89C.Medine Dönemi901.Bedir902.Uhud913.Hudeybiye924.Huneyn925.Tebük ve Yemâme Gazvesi93D.Hz. Peygamberin Özel Hayatı94SONUÇ96KAYNAKÇA100TABLO SAYFASITablo 1: Ma’mer’in Kaynakları ve Rivayet Sayısı22Tablo 2: Ma’mer ile Hasan Arasındaki Raviler34Tablo 3: Ma’mer ile Mücahid Arasındaki Raviler34Tablo 4: Ma’mer ile İkrime Arasınadi Raviler34Tablo 5: Ma’mer'in Rivayet Naklettiği Kişiler ve Rivayetlerin Sayısı35Tablo 6: Esbab-ı Nüzûl ile Alakalı Rivayetler43Tablo 7: Esbab-ı Nüzûl Kaynaklarının Yüzdelik Oranı44Tablo 8: Nâsih-Mensûh Rivayetleri47Tablo 9: Garibu’l Kur’an Rivayetleri55Tablo 10: Mübhematü’l Kur’an Rivayetleri59

ABSTRACTMA‘MAR B. RÂSHID AND HIS PLACE IN THE TAFSIR TRADITIONIn the present study, the role and relation of Ma‘mar b. Râshid (d. 153/ 770) in the tafsir, who is one of the tâbi‘ûn muhaddith and exegete (mufessir) scholars, and the tafsir rumors (riwâyât) have analyzed and classified. Also, in this study will aim at to find out the primary tafsir sources and variants of Ma‘mar b. Râshid; to analyze the content of rumors, and to reveal the role of him in the tafsir literature. By this means, it is aimed to trace tafsir perception and paradigm of tâbi‘ûn period, their perspective to the rumors, and differentiation from periods to schools of rumors. For this purpose, also it is studied the life, the period of his time, the relationship between his masters and teachers, and the concern to tafsir science of Ma‘mar, and it is exerted to find out his method in dealing with rumors. In consequence, it is obtained result that although Ma‘mar is mostly transmitter of Qatada rumors, he also narrates plenty of rumors from prominent tâbi‘ûn scholars; even though he represents the hadith scholars (ahl al-hadith) in the Yemen’s region, even a little, he applies to tafsir bi-al-diraya; his rumors comprises of the issues of, sîra, akida, ahkâm as well as isrâ’iliyyât and vocabulary analysis. İÇİNDEKİLERTEZ ONAY BELGESİiiÖZETiiABSTRACTiiiİÇİNDEKİLERivKISALTMALARviiiÖN SÖZixGİRİŞI. ARAŞTIRMANIN KONUSU VE ÖNEMİ2II. LİTERATÜR DEĞERLENDİRMESİ4III. ARAŞTIRMANIN METODU6BİRİNCİ BÖLÜMMA‘MER B. RÂŞİD'İN YAŞADIĞI DÖNEM, HAYATI VE RİVAYET KAYNAKLARII.SİYASİ, FİKRİ VE İLMİ AÇIDAN MA‘MER’İN YAŞADIĞI DÖNEM10II.MA‘MER B. RÂŞİD’İN HAYATI17III.MA‘MER ’İN TEFSİR RİVAYETLERİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ21IV.MA‘MER ’İN TEFSİR RİVAYETLERİNDEKİ TEMEL SORUNLAR23A.Hoca-Talebe İlişkisi İle İlgili Sorunlar231.Katâde-Ma‘mer İlişkisi İle İlgili Sorunlar232.Kelbî-Ma‘mer İlişkisi İle İlgili Sorunlar253.Diğer Hocaları İle İlişkili Sorunlar25B.Tefsir Tarihindeki Konumu Açısından Sorunları27V.MA‘MER B. RÂŞİD'İN KAYNAKLARI28A.Hz. Peygamber’den Gelen Rivayetler281.Hz. Peygamber’in Tefsir Amaçlı Beyanları282.Hz. Peygamber’in Tefsir Amaçlı Olmayan Beyanları29B.Sahabe Rivayetleri31C.Tâbiûn Rivayetleri32İKİNCİ BÖLÜMKUR’AN İLİMLERİ AÇISINDAN MAʽMER B. RÂŞİD’İN TEFSİR RİVAYETLERİI. ESBÂB-I NÜZÛL39II.NÂSİH-MENSÛH45III. FEZÂİLU’L-KUR’ÂN47IV. MUHKEM-MÜTEŞÂBİH50V.HURÛF-I MUKATTAA’52VI. KIRÂATLAR53VII. NÜZÛL VASATI53VIII. GARÎBU’L-KUR’ÂN55IX. MÜBHEMÂTU’L-KUR’ÂN57X.İSRÂİLİYYÂT59A.Hz. Âdem Peygamberle İlgili Rivayetler65B.Hz. Nûh Peygamberle İlgili Rivayetler67C.Hz. İbrâhîm Peygamberle İlgili Rivayetler68D.Kâbe’nin İnşasıyla İlgili Rivayetler72E.İsrâiloğulları İle İlgili Rivayetler73ÜÇÜNCÜ BÖLÜMİÇERDİĞİ KONULAR BAKIMINDAN MAʽMER B. RÂŞİD’İN TEFSİR RİVAYETLERİI. AHKÂM KONULARI77A.İbâdât80B.Muâmelât80II. İNANÇ KONULARI81A.Nübüvvet82B.Ahiret821.Kabir Azabı822.Cennet Tasviri823.Cehennem Tasviri834.Hesab, Şefaat, Kıyamet ve Gayb Alemine Dair84 III. SİYER KONULARI84A.Mekke Dönemi88B.Hicret89C.Medine Dönemi901.Bedir902.Uhud913.Hudeybiye924.Huneyn925.Tebük ve Yemâme Gazvesi93D.Hz. Peygamberin Özel Hayatı94SONUÇ96KAYNAKÇA100TABLO SAYFASITablo 1: Ma’mer’in Kaynakları ve Rivayet Sayısı22Tablo 2: Ma’mer ile Hasan Arasındaki Raviler34Tablo 3: Ma’mer ile Mücahid Arasındaki Raviler34Tablo 4: Ma’mer ile İkrime Arasınadi Raviler34Tablo 5: Ma’mer'in Rivayet Naklettiği Kişiler ve Rivayetlerin Sayısı35Tablo 6: Esbab-ı Nüzûl ile Alakalı Rivayetler43Tablo 7: Esbab-ı Nüzûl Kaynaklarının Yüzdelik Oranı44Tablo 8: Nâsih-Mensûh Rivayetleri47Tablo 9: Garibu’l Kur’an Rivayetleri55Tablo 10: Mübhematü’l Kur’an Rivayetleri59