Osmanlı Devleti’nin muhasebe sistemi: 1300-1600

Abstract

Osmanlı Devleti, klasik dönemi olarak kabul edilen 1300-1600 periyodunda ekonomik yönden başarılı olduğu kabul edilir. Bu tezin amacı, bu başarıda yeri çok önemli olan muhasebe sistemini araştırmaktır. Osmanlı Devleti muhasebe sistemini, kendinden önceki devletlerden miras almış, zaman zaman bu sisteme gerekli ilaveleri ve katkıları yapmıştır. Birinci bölümde Osmanlı Devleti'nin muhasebe teşkilatının iki ayrı yapıdan teşekkül ettiği tespit edilmiştir: Ekonominin envanterini ortaya çıkaran Defterhane ve bu potansiyelin realizasyonunu kontrol eden Defterdarlık. Defterhane belirli periyotlarla envanteri yeniden gözden geçirmekteydi. Defterdarlık teşkilatı ise son derece esnek bir yapıyla, bu geniş coğrafyanın ekonomik faaliyetlerini takip etmekteydi. İkinci bölümde muhasebe sistemi incelenmiş, Osmanlı Devleti'nin gizli, oto kontrollü, karmaşık fakat aynı derecede suiistimali zor bir evrak ve defter sistemi uyguladığı görülmüştür. Muhasebe sürecinin envanter tespiti (tahrir) ile başlayıp bütçelerle sona ermesine kadar ki periyotta kullandığı evrak ve defterler belirlenmiştir. Osmanlı muhasebe sistemi kendi bünyesinde ürettiği esas belgelerin yanı sıra, sistem dışından gelen bir kısım belgeleri de yardımcı belge olarak kabul etmiş ve kullanmıştır. Defterlerde de bu tip bir kategorizasyonla karşılaşılır, fakat her iki tür defter de sistemin kendi içerisinde tanzim edilmektedir: Bütün gelirlerin ve giderlerin bir arada yer aldığı esas defterler ve bu gelir ve giderlerin birim bazında ya da geçici olarak kaydedildiği yardımcı defterler. Bu mekanizma defterlerin düzenli olarak tutulması ve kayıtların birbiriyle tutarlılığının sağlanması şeklinde başarılı bir görüntü vermiştir. Üçüncü bölümde bu mekanizmanın iç işleyişi ortaya konulmuştur. Siyakatin yanı sıra harf ve hatta sembollerden ibaret birtakım muhasebe terimlerinin sıkça kullanılması gibi gizlilik, zaman ve kağıt tasarrufu sağlayıcı bir uygulamaya ilaveten, mahsup ve derkenar gibi işlemleri kolaylaştırıcı ve hızlandırıcı uygulamalar, tefavüt-i hasene gibi devlet gelirlerini arttırıcı birtakım uygulamalar da muhasebe teşkilatının çokça uyguladığı tekniklerdendir. Osmanlı muhasebe usulünün basit usül olduğunu söylemek pek doğru olmayacaktır. Osmanlı muhasebe usulü çıkarma mantığına dayalı ve amaca hizmet eder bir tarzda idi. Muhasebe sistemi ekonomiyi denetleme işlevinde başarılı ve etkindi. Bu, tüm gelir ve giderleri denetlemesiyle; elemanlarının büyük bir itinayla seçilmesiyle; muhasebe işlerinde dürüstlüğü teşvik politikalarının akılcılığı ve sürekliliğiyle; sistemin kendi içerisinde bir oto kontrol mekanizmasının mevcudiyeti ve sağlıklı işleyişinin teminiyle ve bir de sistemden tamamen bağımsız bir denetim mekanizması olan müfettişlik kurumuyla, mevcut ve yüzyıllardır denenmekte olan kuralların dışına çıkmanın ve suiistimalin büyük oranda engellendiği bir denetleme mekanizmasıydı. Üç kıtalık çok geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Osmanlı ülkesinin gelir-giderlerini kontrol eden bu sistemin elemanları olan katiplerin sayısının, incelediğimiz dönemde çok az olması (genelde 30 civarı), verimlilik konusunda bilgi verici mahiyettedir. Ayrıca eleman sayısının tespit edilemeyen eksiklerine rağmen, katip/ muhasebeciliğin şartları çok fazla, eğitimi çok uzun süreli ve zahmetli bir iş olması, bunların yanı sıra , aşırı istihdamın olmadığı vakıaları eleman sayısının azlığına, bu da verimliliğin ve etkinliğin yüksek olduğuna işaret etmektedir. Osmanlı muhasebe sisteminin içsel sorunları olduğu gibi dışsal sorunları da olmuştur. Bu sorunları çözme konusunda Osmanlı Devleti dinamiktir. Bu dinamikliğin sıvış yılı buhranlarında olduğu gibi çok uzun süreli bir gelenek olma vakıasıyla çatışması durumunda Osmanlılar geleneğe saygılı olup adaletten ayrılmamış; ancak gene de tefavüt-i hasene ve tefavüt-i şemsiyye gibi fonlar adı altında çözüm üretebilmişlerdir. Osmanlı Devleti'nin muhasebe sisteminin, ekonomisinin başarısının en büyük destekçisi olduğu söylenebilir. Osmanlılar muhasebe sisteminin denetimdeki etkinliğini başarmış ve bundan yararlanmışlardır. Bunda bu sistemin oturmuş bir sistem olmasının yanı sıra, Osmanlı Devleti'nin bu mekanizmaya verdiği önemin ve dinamizmin tezahürü de önemli etkendirler. It is recognised that Ottoman State is successful in its economics during its classical period: 1300-1600. The objective of the thesis is to study the accounting system which played a great role in this success. Ottoman State inherited its accounting system from before-lived Middle Eastern States , and made the necessary contributions and additions to the system. In the First Chapter it is determined that the State's accounting organisation consists of two separate units: Defterhane, which fixes the inventory of economics, and Defterdarlık, which controls the realisation of the potential. Defterhane was reviewing the inventory by certain intervals. Defterdarlık organisation having an elastic structure was following the economic activities of the broad geography. In the 2nd Chapter, it is scrutinised the accounting system and is determined that Ottoman State had introduced a document and book system which is protected, auto-controlled, complicated but at the same time difficult to abuse. The documents and books which accounting process has used during the period which started with the survey registers (tahrir) and finished with budgets (icmal). Ottoman accounting system has generated main documents within its own process, and in addition it recognised some documents outside the system as auxiliary and utilised from them. It is faced a similar categorisation for the books, but both categories consist of books prepared within the system: Main books which contain all the incomes and expenditures, and auxiliary books which record the agency basis or temporary basis. This mechanism is successful with respect to systematic recording to the books and consistency of the records. In the 3rd Chapter, the internal process of this mechanism is determined. Usage of siyakat and some accounting terms consist of some letters and symbols, which provide secrecy, time and paper saving; some practices like mahsub and derkenar providing ease and speed, tefavüt-i hasene increasing income of the State are techniques which accounting organisation often applies. It is not quite true to tell that Ottoman accounting technique is simple. It is based on the subtracting and quite functional. The system is successful and efficient in auditing the economy. This is, with the control of all the incomes and expenditures; with selection of personnel with great attention; with rationality and continuity in honesty-inducement policies; with internal auto-control mechanism; and an auditing mechanism independent of the system, a control mechanism which violation of the long-centuries-experienced rules are quite impossible. The quantity of the personnel (about 30) is informative about the productivity. In addition to the difficulty in the determination of the quantity, being of accountancy a very complicated, long educated and hard job, absence of overemployment points out a few number of personnel, and finally high productivity and efficiency. Ottoman accounting process have internal and external problems. The State is dynamic in solutions. When this dynamism contradicts with traditions, as it is within Sıvış Year crises, Ottomans gives to tradition the priority ; but even in this difficult situation they could find solutions under the funds like tefavüt-i hasene and tefavüt-i şemsiyye. It can be suggested that the accounting system of Ottoman State is the most important supporter of its economic success. Ottomans have achieved the efficiency of accounting system and utilised from it. It is important effect in this success that the system is rooted and Ottomans gave great importance and implemented dynamically and contributed the system.